Ο Εμπειρίκος περί σουρεαλισμού

Στις 25 Ιανουαρίου 1935 ο Ανδρέας Εμπειρίκος έδωσε την περίφημη διάλεξη «Περί Σουρρεαλισμού» στη Λέσχη Καλλιτεχνών. Σε αυτό το μανιφέστο του ελληνικού σουρεαλισμού ο Εμπειρίκος αναφέρθηκε στην αυτόματη γραφή, την ψυχανάλυση, την ανάγκη για αποδέσμευση από παρωχημένες φόρμες. Η αναγγελία της διάλεξης έγινε έξι μέρες πριν σε δημοσίευμα της «Καθημερινής» και οι περισσότερες πληροφορίες που είχαμε για πολλές δεκαετίες προέρχονταν από τον Οδυσσέα Ελύτη ο οποίος είχε βρεθεί στο ακροατήριο, καθώς είχε θορυβηθεί που κάποιος άγνωστος σε εκείνον μιλούσε για ποίηση και σουρεαλισμό. «Δαιμονίστηκα. Ποιος ήταν αυτός ο ουρανοκατέβατος που μου καταπατούσε τα οικόπεδα;» γράφει στα «Ανοιχτά χαρτιά» (εκδ. Ίκαρος).

Όπως αναφέρει: «Έγινε η διάλεξη μπροστά σε μερικούς βλοσυρούς αστούς που άκουγαν, φανερά ενοχλημένοι, ότι εκτός από τον Κονδύλη και τον Τσαλδάρη, υπήρχαν και άλλοι ενδιαφέροντες άνθρωποι στον κόσμο, που τους έλεγαν Φρόυντ ή Μπρετόν». Ωστόσο σχολιάζει ότι έλειπαν οι νέοι. «Παρ' oλ' αυτά ο σπόρος είχε πέσει και σε λίγο, μέσα στη χρυσή σκόνη της άνοιξης που έφτανε, άρχισαν να μετεωρίζονται και να στίλβουν παράξενα ονόματα και όροι πρωτάκουστοι: το υποσυνείδητο, η αυτόματη γραφή, το hasard objectif, τα collages, η μέθοδος paranoiaque critique, το merveilleux και τα λοιπά», γράφει ο Ελύτης.

Η διάλεξη είχε χαθεί από τα τέλη της δεκαετίας του 1930 και βρέθηκε πολλές δεκαετίες μετά. Στα χέρια του αναγνωστικού κοινού έφτασε το 1998 όταν εκδόθηκε από την Άγρα με τον τίτλο «Περί Σουρρεαλισμού – Η διάλεξη του 1935». Σε αυτή ο Εμπειρίκος ξεκινά δυναμικά και με περισσή βεβαιότητα αναφέροντας ότι «όσοι παρακολουθούν με κάποιο βαθύτερο ενδιαφέρον την εξέλιξη εκδηλώσεων που έχουν άμεση σχέση με ό,τι γενικά ονομάζουμε πνεύμα, δεν είναι δυνατόν να αγνοούν τον Σουρρεαλισμό».  

Είναι συναρπαστικός ο τρόπος που συνθέτει στην αφήγησή του την ιστορία με τη λογοτεχνία. Αφετηρία της σκέψης του είναι ο ντανταϊσμός στα πρώτα του βήματα στην Ελβετία κι έπειτα στη Γερμανία και στο Παρίσι. Σύντομα τον διαχωρίζει από τον σουρεαλισμό. Για εκείνον ο ντανταϊσμός είναι μια πνευματική ανταρσία ενώ κυριότερα γνωρίσματά του θεωρεί τον πόθο της απελευθέρωσης της ποίησης και του ποιητή καθώς και την απόλυτη άρνηση κάθε αρχής. Ωστόσο, το συγκεκριμένο κίνημα, όπως αναφέρει, έμεινε κάποια στιγμή στάσιμο μέχρι που το 1922 επήλθε ο θάνατός του από εξάντληση.

Σε αντίθεση με τον ντανταϊσμό θεωρεί τον σουρεαλισμό καθαυτό επανάσταση με συνειδητές επιδιώξεις και δράση που ανταποκρίνεται σε αυτοκέφαλη θεωρία. Αναφέρεται στον Μπρετόν και τον Σουπώ και τη μέθοδο του ψυχικού αυτοματισμού που εισήγαγαν στην προσπάθεια να εξωτερικεύσουν τη σκέψη τους. Επίσης τονίζει τη σύνδεση με το επαναστατικό προλεταριάτο καθώς οι οπαδοί του αν και προέρχονταν από την αστική τάξη είχαν διαχωρίσει τη θέση τους απέναντι στον αστικό πολιτισμό. 

«Όταν πρωτοδιαβάσει κάποιος μη προειδοποιημένος, κάποιος που δεν γνωρίζει καθόλου τι είναι Σουρρεαλισμός ένα ποίημα αυτούς του είδους, μπορεί να σκεφθή πως ο ποιητής είναι τρελός ή πως θέλει να κοροϊδέψει τον κόσμο» λέει ο Εμπειρίκος.
Ωστόσο, όπως τονίζει όταν ο αναγνώστης μυηθεί και κατανοήσει το περιεχόμενο της θεωρίας, θα καταλάβει ότι αυτά τα ποιήματα «ασκούν επάνω μας μια παράξενη, μια πρωτοφανή γοητεία – την γοητεία που μπορεί να ασκήσει μόνο το θαυμαστόν, το άγνωστο, ό,τι έρχεται από κάπου αλλού, ό,τι ξεπερνά τα στενά όρια της λογικής, ό,τι δεν περιέχεται μέσα στο πλαίσιο της συνείδησής μας». 

Λίγους μήνες μετά τη διάλεξη κυκλοφόρησε η «Υψικάμινος».

 Εμυ Ντούρου - Documento