Το σκέφτομαι κάθε φορά που βλέπω ανθρώπους να αρνούνται να εγκαταλείψουν το σπίτι τους ενώ ο καπνός έχει ήδη τυλίξει την αυλή. Συνήθως το σχολιάζουμε με απορία, καμιά φορά και με εκνευρισμό, γιατί μοιάζει ακατανόητο να διαλέγει κανείς να μείνει. Μόνο που σπάνια πρόκειται για διάλεγμα. Έχουμε κι εμείς ρίζες, φτιαγμένες από άλλο υλικό. Ένα δάνειο που θα πληρώνεται άλλα 20 χρόνια για τους τοίχους που βλέπεις να μαυρίζουν. Ζώα που δεν χωράνε σε κανένα αυτοκίνητο. Μια μητέρα που δεν περπατάει μέχρι τον δρόμο. Ένα μαγαζί που αν το αφήσεις πίσω σου το χάνεις, και αν μείνεις να το φυλάξεις μπορεί να χάσεις κάτι πολύ παραπάνω. Το μοναδικό σπίτι που καταφέραμε να χτίσουμε πέτρα-πέτρα. Οι ρίζες αυτές κρατούν εξίσου γερά με τις πραγματικές, και όποιος έχει βρεθεί να ζυγίζει μέσα σε δέκα λεπτά τη ζωή του απέναντι σε ό,τι του απέμεινε, ξέρει πόσο αργεί να παρθεί μια τέτοια απόφαση.
Στεκόμαστε κι εμείς δεμένοι, κοιτάζοντας τον αέρα να αλλάζει κατεύθυνση.
Πόσοι από εμάς έχουν νιώσει αυτόν τον φόβο τα τελευταία χρόνια; Πόσοι μπαίνουν στο καλοκαίρι με ένα βουβό άγχος για το αν θα είναι οι επόμενοι; Πόσοι έχουν πια ένα σφίξιμο στο στομάχι εκεί που κάποτε υπήρχε η ανυπομονησία για ταξίδια; Δεν μιλάω για τους λίγους, ούτε για απομακρυσμένες στατιστικές. Μιλάω για ολόκληρες γειτονιές, για ολόκληρες χώρες.
Το πορτοκαλί αυτό, άλλωστε, το ξέρουμε πολλοί. Το έχω δει απέναντι από το σπίτι μου, όχι σε πλάνο από ψηλά και με υπότιτλο από κάτω, αλλά στο ύψος των ματιών μου, με εκείνη τη χροιά που κάνει τα πράγματα γύρω σου να φαίνονται ξαφνικά μικρά και προσωρινά. Άνθρωποι δικοί μου μπήκαν σε παρατημένη αποθήκη για να βγάλουν έξω φιάλες αερίου, επειδή κάποιος τις είχε αφήσει εκεί χρόνια πριν και τώρα η φωτιά κατέβαινε λίγο πιο κάτω. Άλλοι έλυναν ζώα και έδιωχναν με τα χέρια τους σκυλιά που δεν ήθελαν να φύγουν από τη θέση τους.
Άλλοι κρατούσαμε μπουκάλια νερό και χαρτομάντιλα και τα δίναμε σε εθελοντές που πάλευαν με το αδιανόητο. Και μετά ήρθαν τα βράδια, με παρέες που έκαναν κύκλους σε χωματόδρομους με τους φακούς των κινητών, κοιτάζοντας για καπνό ή για κάποιον που δεν είχε λόγο να βρίσκεται εκεί.
Το ίδιο βράδυ, την ίδια ώρα, το έκαναν εκατοντάδες άνθρωποι σε άλλες γειτονιές, με τα ίδια μπουκάλια, με τα ίδια χαρτομάντιλα. Κανείς τους δεν το είχε επιλέξει. Και κάθε Ιούλιο η ίδια απορία γυρίζει και κάθεται στο τραπέζι. Πότε ακριβώς συμφωνήσαμε ότι αυτό είναι το κανονικό;
Οι πέντε
Φέτος δεν γύρισαν σπίτι τους πέντε. Τρεις Έλληνες πυροσβέστες, ένας Δανός πιλότος και ένας Έλληνας σύνδεσμος. Ο Αύγουστος μόλις ξεκινούσε.
Το κρατάμε σαν δικό μας πόνο, και σε μεγάλο βαθμό είναι. Την ίδια εβδομάδα όμως, στη Γαλλία, μια περιοχή ολόκληρη στη Ζιρόντ έμπαινε στα αυτοκίνητα και έφευγε, σε αριθμούς που η χώρα είχε να δει από τα χρόνια του πολέμου. Στην Ισπανία, μια φωτιά κοντά στην Άβιλα έγραφε το μεγαλύτερο μέγεθος που έχει καταγραφεί ποτέ εκεί. Και η Βρετανία, που συνήθως συζητάει για τη βροχή, κήρυξε μείζον συμβάν στις ακτές του Σάφολκ. Ο ίδιος Ιούλιος, τρεις διαφορετικές γλώσσες, το ίδιο μήνυμα στο κινητό.
Το νέο λεξιλόγιο
Στο μεταξύ μάθαμε και λέξεις. Μέτωπο. Αναζωπύρωση. Κατηγορία κινδύνου τέσσερα. Εκκενώστε προς. Λέξεις που κανένας πολίτης δεν είχε λόγο να τις ξέρει τόσο καλά, και που σήμερα τις χρησιμοποιούμε με την άνεση ανθρώπου που δουλεύει χρόνια στο αντικείμενο.
Μας δόθηκε και μία έτοιμη, μέσα στα ίδια τα μηνύματα που μας ξυπνούν. Αυτοπροστασία. «Λάβετε μέτρα αυτοπροστασίας». Η οδηγία είναι χρήσιμη και σώζει ζωές, ναι. Ενοχλεί όμως το πόσο βολικά μετακινήθηκε η ευθύνη από εκείνους που κατασκευάζουν σε εκείνους που καίγονται.
Δύο άλλες έννοιες πάλι μας λείπουν για να εξηγήσουμε τον εαυτό μας, αν και κουβαλάμε το βάρος τους. Η πρώτη ονομάζει το συναίσθημα: Solastalgia. Την επινόησε ο Αυστραλός φιλόσοφος Γκλεν Άλμπρεχτ, βλέποντας κατοίκους μιας κοιλάδας να χάνουν το τοπίο τους ενώ ζούσαν ακόμη μέσα σε αυτό. Είναι η νοσταλγία για έναν τόπο από τον οποίο δεν έφυγες ποτέ. Στέκεσαι στο ίδιο μπαλκόνι και σου λείπει η θέα που είχες πέρσι.
Η δεύτερη εξηγεί γιατί το συναίσθημα αυτό ξεθωριάζει: μετατόπιση της γραμμής αναφοράς. Ο βιολόγος Ντάνιελ Πόλι το παρατήρησε στους ψαράδες. Ο παππούς θυμόταν δίχτυα που γύριζαν γεμάτα και θάλασσα που έβραζε από ψάρι. Ο γιος του έβγαζε λιγότερα και το θεωρούσε λογικό, αφού έτσι την είχε βρει. Ο εγγονός λιγότερα ακόμη, και πάλι φυσιολογικό. Κανείς τους δεν είπε ποτέ ψέματα. Απλώς η αφετηρία της μέτρησης κατέβαινε μαζί με τη γραμμή, μία γενιά τη φορά, και έτσι κανείς δεν μπόρεσε να δείξει με το δάχτυλο τη στιγμή που άλλαξαν όλα. Πονάμε, λοιπόν, και ταυτόχρονα συνηθίζουμε.
Παλιότερα είχα ζητήσει από τους δικούς μου ανθρώπους μία λέξη, και από εκείνες γεννήθηκαν ιστορίες. Αυτή τη φορά ζήτησα κάτι δυσκολότερο. Να μου περιγράψουν τις φωτιές.
Πομπηία.
Καταστροφή.
Λαίλαπα.
Αδηφάγα.
Μακάβρια.
Αναμενόμενη.
Εξόντωση.
Εκείνος που είπε λαίλαπα πάλευε αρκετή ώρα. Γύριζε τις λέξεις από την ανάποδη και τις απέρριπτε τη μία μετά την άλλη, γιατί τα συναισθήματα ήταν περισσότερα από όσα σηκώνει ένα ουσιαστικό, και στο τέλος τη διάλεξε σαν να παραδινόταν. Ένας άλλος, από τα νεύρα του, μου απάντησε με ένα μακροσκελές μήνυμα γεμάτο ένταση, και από εκεί κράτησα το μακάβριο, ανάμεσα σε πολλά που ειπώθηκαν και που δεν χωρούν εδώ.
Στέκομαι όμως στην έκτη, γιατί με ενόχλησε περισσότερο από όλες και είναι ταυτόχρονα η πιο ακριβής. Αναμενόμενη. Τα ξέραμε από τον Μάρτιο. Τους ανέμους, τα ξερά χόρτα, τα οικόπεδα που έμειναν όπως ήταν, τα δίκτυα ρεύματος, το ότι σχεδόν τα μισά δάση της Αττικής έχουν καεί μέσα σε μια δεκαετία. Το ξέραμε και το περιμέναμε. Και μια συμφορά που την περιμένεις και έρχεται κανονικά, στην ώρα της, αλλάζει κατηγορία. Παύει να μοιάζει με ατύχημα.
Ένα υπόστεγο στο Κάλγκαρι
Πόσο γρήγορα, όμως, μπορεί να φτάσει η βοήθεια; Σε ένα εργοστάσιο στο Κάλγκαρι του Καναδά, κάποιοι άνθρωποι τρυπούν και καρφώνουν με τα χέρια τους τις ατράκτους των Canadair, εκείνων που όλοι ψάχνουμε στον ουρανό μόλις μυρίσει καπνός. Η προηγούμενη εταιρεία σταμάτησε την παραγωγή τους το 2015 και για εννιά χρόνια κανείς στον πλανήτη δεν έφτιαχνε αυτό το αεροπλάνο. Όταν η γραμμή ξανάνοιξε το 2024, ύστερα από ευρωπαϊκή παραγγελία 22 μονάδων, η αλυσίδα των προμηθευτών είχε διαλυθεί και έπρεπε να χτιστεί από την αρχή. Οι πρώτες παραδόσεις τοποθετούνται στο 2028, με την Ελλάδα πρώτη στη σειρά. Στο μεταξύ, οι Γάλλοι πυροσβέστες πέρασαν φέτος τις χειρότερες πυρκαγιές της ζωής τους με 12 ιπτάμενα, και ένα Σάββατο, με τα δάση της Ζιρόντ να καίγονται, ένας πιλότος περιέγραψε στο ραδιόφωνο ότι διαθέσιμα ήταν πέντε. Ανάμεσα στο 2015 και στο 2024, το βασικό εργαλείο για να σβήσουμε ένα δάσος απλώς δεν υπήρχε προς πώληση.
«Δεν υπήρχε αγορά», λοιπόν. Η φράση αυτή έχει και συνέχεια, την οποία συνήθως τη διαβάζουμε σε άλλη σελίδα της εφημερίδας. Τα τελευταία από αυτά τα χρόνια που κανείς δεν έφτιαχνε πυροσβεστικά, στην ίδια ήπειρο άνοιγαν καινούριες γραμμές για οβίδες, οι βάρδιες γίνονταν νυχτερινές, τα κονδύλια βρέθηκαν μέσα σε εβδομάδες και οι προθεσμίες συμπιέστηκαν σαν να μην υπήρξαν ποτέ. Η ταχύτητα υπήρχε πάντα, λοιπόν. Απλώς περίμενε να συμφωνήσουμε τι είναι αυτό που καίει.
Και επειδή μιλάμε για ρίζες, υπάρχει και το αντίθετο. Στο τέλος Ιουλίου, όσο δύο πυροσβέστες εγκλωβίζονταν στις φλόγες, στην άλλη άκρη της ίδιας θάλασσας δεκάδες χιλιάδες άνθρωποι έμπαιναν στο νερό για να φτάσουν στη Θέουτα. Λίγο αργότερα, ανασύρθηκαν σώματα ανάμεσα σε άδειες σαμπρέλες που έπλεαν στο κύμα. Η ίδια θάλασσα, μέσα στην ίδια εβδομάδα, ήταν διάδρομος για τα πυροσβεστικά αεροπλάνα και υγρός τάφος για άλλους.
Άλλοι καίγονται επειδή δεν μπορούν να φύγουν, και άλλοι πνίγονται επειδή δεν μπορούν να μείνουν.
Βλέπουμε τα πάντα σε πραγματικό χρόνο. Δορυφόροι περνούν από πάνω μας το μεσημέρι και μέχρι το βράδυ ξέρουμε το σχήμα του καμένου με ακρίβεια στρέμματος. Είμαστε η γενιά που μετριέται καλύτερα από κάθε άλλη στην ιστορία. Προσαρμοζόμαστε σε δευτερόλεπτα με μια τσάντα έκτακτης ανάγκης πίσω από την πόρτα, ενώ την ίδια στιγμή κάποιος στον Καναδά βιδώνει το έλασμα που θα περάσει πάνω από το επόμενο μέτωπο το 2028.
Ανάμεσα στο τι ξέρουμε, στο τι προλαβαίνουμε και στο τι μας παραδίδεται υπάρχει ένα τεράστιο κενό. Και το κενό αυτό δεν το καλύπτει κανένα κρατικό σχέδιο. Το καλύπτουμε εμείς. Οι παρέες με τους φακούς στους χωματόδρομους, οι άνθρωποι που βγάζουν φιάλες αερίου από αποθήκες που δεν τους ανήκουν, οι εθελοντές που βήχουν καπνό, οι πυροσβέστες που έγιναν ήρωες στις οθόνες για μια μέρα, ενώ δούλευαν με συμβάσεις που λήγουν μαζί με την αντιπυρική περίοδο.
Και όμως…
Όσοι με διαβάζετε καιρό, ξέρετε πως όταν γράφω, ψάχνω πάντα στο τέλος μια νότα αισιοδοξίας. Μια ανακούφιση, μια ελπίδα. Σας παραδέχομαι ότι αυτή τη φορά δυσκολεύτηκα. Ίσως φταίει η κούραση των ημερών, ίσως αυτό το βαρύ, άρρωστο καλοκαίρι που μας στέγνωσε την ψυχή.
Παρόλα αυτά, αν υπάρχει κάτι φωτεινό σε όλη αυτή τη στάχτη, κρύβεται σε εκείνο το κενό. Στο ότι, παρά την ανημπόρια, υπάρχουν ακόμη εκείνοι που βγάζουν τις φιάλες από τις αποθήκες. Υπάρχουν οι παρέες με τους φακούς και όσοι αρνούνται να θεωρήσουν την καταστροφή, ρουτίνα. Το νόημα το βάζουμε εμείς εκεί που λείπει, βάζοντας την πλάτη μας, και όσο υπάρχουν άνθρωποι που θυμώνουν αντί να συνηθίζουν, η γραμμή δεν έχει κατέβει ολότελα.
Πριν κλείσω, οφείλω ένα μεγάλο,
αληθινό ευχαριστώ στη Μαριάννα. Το αποχαιρετιστήριο κείμενό της είχε
εκείνη τη γλύκα που έχουν τα πράγματα όταν κάποιος τα αφήνει με καθαρή
καρδιά, χωρίς πικρίες, και με έκανε να χαμογελάσω σε μια εβδομάδα που
δεν προσφερόταν καθόλου για χαμόγελα.
Μέχρι την επόμενη φορά, να είστε όλοι και όλες καλά, και να προσπαθείτε να βρίσκετε την αισιοδοξία σας.
Βασιλική - Documento
Δημοσίευση σχολίου