Η ίδρυση και λειτουργία του λεπροκομείου της Σπιναλόγκα (1903-1958) - Μαρτυρίες και καλλιτεχνικοί αντικατοπτρισμοί (Μέρος Β')

 του Δημήτρη Δαμασκηνού, 

ιστορικού & συγγραφέα

Αναδημοσίευση από τον Αγώνα της Κρήτης

  Συγκλονίζουν οι περιγραφές των εγκλείστων για την εγκατάλειψη των λεπρών στην τύχη τους αυτά τα πρώτα χρόνια λειτουργίας του Λεπροκομείου.  Ο Νικόλαος Τσουρής, για παράδειγμα, ο οποίος πέθανε το 1971, κατέθεσε τη μαρτυρία του για τη μεταγωγή του το 1904 και την εγκατάσταση των πρώτων λεπρών στη Σπιναλόγκα λέγοντας τα εξής:

  «…Το Νοέμβριο του 1904 έφτασαν μ’ ένα καΐκι οι άρρωστοι από το Ρέθυμνο. Πρώτος πάτησε το πόδι του στο νησί ο Γιάννης Καπαϊδώνης. Ακολούθησαν άλλα ιστιοφόρα και σε λίγες μέρες συγκεντρώθηκαν οι άρρωστοι από τέσσερα μισκίνια. Λίγο καιρό πρωτύτερα είχαν στείλει ένα γιατρό στην Πλάκα με μια ομάδα καταδίκων, που είχαν δεχθεί να υπηρετήσουν φύλακες στη Σπιναλόγκα. Οι τελευταίοι Τούρκοι κάτοικοι εγκατέλειψαν αμέσως το νησί, αλλά έμενε το ζήτημα της αποζημίωσής τους. Για να μειώσουν το ποσό της αποζημίωσης, οι υπεύθυνοι διέταξαν τους αρρώστους να διαλέξουν τα σπίτια που τους βόλευαν και να καταστρέψουν τα υπόλοιπα, χρησιμοποιώντας την ξυλεία από τα ταβάνια και τα πατώματα για θέρμανση. Έτσι, η εκτιμητική επιτροπή δε βρήκε παρά μόνο ερείπια και η αποζημίωση ήταν ελάχιστη. ΣΥΝΕΧΕΙΑ ΕΔΩ

Η ίδρυση και λειτουργία του λεπροκομείου της Σπιναλόγκα (1903-1958) - Μαρτυρίες και καλλιτεχνικοί αντικατοπτρισμοί (Μέρος Α')

Εγκαινιάζει μια μακρά περίοδος αναγκαστικής απομόνωσης των λεπρών στη σιδερόπετρα της Κρήτης

 του Δημήτρη Δαμασκηνού, 

ιστορικού & συγγραφέα

Αναδημοσίευση από τον Αγώνα της Κρήτης

Η οχύρωση της νησίδας αποτελείται από δύο ζώνες. Η πρώτη ακολουθεί το περίγραμμα των ακτών ενώ η δεύτερη είναι θεμελιωμένη πάνω στους βράχους της κορυφογραμμής. Δύο εγκάρσια τμήματα τείχους, το ένα στα ΝΔ και το άλλο στα ΒΑ της νησίδας, συνδέουν τις παραπάνω ζώνες. Σε στρατηγικά σημεία της οχύρωσης βρίσκονται η ημισέληνος Μichel και η ημισέληνος Moceniga ή Barbariga που αποτελούν σπουδαία έργα οχυρωματικής αρχιτεκτονικής.

Μαρτυρίες και καλλιτεχνικοί αντικατοπτρισμοί

"... στη Χώρα της Οδύνης,

στον πόνο τον αιώνιο, στην άβυσσο της θλίψης

μέσα στις κακορρίζικες καταραμένες ράτσες

..... ... ......

Εσείς που μπαίνετε εδέ πα, αφήστε κaθ’ ελπίδα..."

(Κόλαση του Δάντη, απ' το Τρίτο Τραγούδι)

Η Σπιναλόγκα την περίοδο της Βενετοκρατίας και της Τουρκοκρατίας (Μέρος Α’)

Η Σπιναλόγκα («μακρύ αγκάθι» στα λατινικά) [1] είναι ένα μικρό νησί [2] με έκταση 85 στρέμματα και 53 μ. υψόμετρο, το οποίο κλείνει από τα βόρεια τον κόλπο της Ελούντας στην Επαρχία Μεραμπέλλου του νομού Λασιθίου Κρήτης.

Η σιδερόπετρα αυτή, όπως την ονομάζει ο Θέμος Κορνάρος [3], άρχισε να οχυρώνεται το 1579 [4], όταν οι Οθωμανοί είχαν καταλάβει ήδη την Κύπρο και οι Ενετοί συνειδητοποιούσαν ότι σε λίγο θα ερχόταν και η σειρά της Κρήτης [5]. Πάνω στα ερείπια αρχαίου κάστρου οικοδόμησαν ισχυρό φρούριο, που σχεδιάστηκε σύμφωνα με την οχυρωματική πρακτική του προμαχωνικού συστήματος από τον Genese Bressani και τον Latino Orsini.

Μετά την κατάληψη το 1649 του μεγαλύτερου μέρους του νησιού από τα οθωμανικά στρατεύματα και την παράδοση του Χάνδακα (σημερινού Ηρακλείου) το 1669 στο Σουλτάνο ύστερα από πολιορκία που βάστηξε 22 ολόκληρα χρόνια, η Σπιναλόγκα έμεινε ακόμη στα χέρια των Ενετών άλλα 65 χρόνια μέχρι το 1715 [6]. Όλο αυτό το διάστημα των 65 χρόνων εκεί έβρισκαν καταφύγιο οι «Χαΐνηδες», οι επαναστάτες Κρητικοί.  ΣΥΝΕΧΕΙΑ ΕΔΩ

Μια τεκμηριωμένη και βαθιά ανθρώπινη ιστορική ραψωδία για τους Έλληνες πολιτικούς πρόσφυγες στη Ρουμανία

 «Ο ΕΜΦΥΛΙΟΣ ΠΟΛΕΜΟΣ ΚΑΙ ΟΙ ΠΟΛΙΤΙΚΟΙ ΠΡΟΣΦΥΓΕΣ ΣΤΗ ΡΟΥΜΑΝΙΑ» του Απόστολου Πατελάκη, εκδόσεις Επίκεντρο, 2019

του Δημήτρη Δαμασκηνού

Το 2017, κυκλοφόρησε στη Ρουμανία από τον εκδοτικό οίκο «Cetatea de Scaun» η μελέτη του Απόστολου Πατελάκη «Ο Εμφύλιος πόλεμος στην Ελλάδα (1946-1949) και οι Έλληνες πολιτικοί πρόσφυγες στη Ρουμανία (1948-1982)» (Războiul civil din Grecia si emigranții politici greci în România), η οποία μόνο απαρατήρητη δεν πέρασε τόσο από τη ρουμανική ακαδημαϊκή κοινότητα όσο και από άμεσα ενδιαφερόμενους Έλληνες πολιτικούς πρόσφυγες.

Δύο χρόνια αργότερα εκδόθηκε και στα Ελληνικά η ίδια μελέτη «Ο Εμφύλιος Πόλεμος και οι πολιτικοί πρόσφυγες στη Ρουμανία», από τις εκδόσεις Επίκεντρο περιέχοντας «κάποια περισσότερα στοιχεία, τα οποία ενδιαφέρουν τους Έλληνες αναγνώστες» [1].
 Είναι αναμφίβολα καλογραμμένη και παρουσιάζει μεγάλο ενδιαφέρον να τη διαβάσει κανείς, αφενός γιατί είναι εντελώς απαλλαγμένη από το ύφος του αποστειρωμένου και ανούσιου ακαδημαϊκού σχολαστικισμού που ομολογουμένως απωθεί τον αναγνώστη, και αφετέρου γιατί συνθέτει μια βαθιά ανθρώπινη και συγκινητική συνάμα ραψωδία για τον αναγκαστικό εκπατρισμό, τη διάψευση και το νόστο της επιστροφής στη γενέθλια γη των Ελλήνων πολιτικών προσφύγων που κατέφυγαν στη Ρουμανία.

Οι «λογοτεχνικές αρετές», ωστόσο, της γραφής του Απόστολου Πατελάκη που δημιουργούν συναισθήματα, συνειρμούς και εικόνες και επιτρέπουν ένα είδος «συνομιλίας» του θυμικού του αναγνώστη με το κείμενο δεν αναιρούν φυσικά τον επιστημονικό χαρακτήρα της μελέτης του που από την πρώτη ματιά φαίνεται πως δεν είναι γραμμένη στο πόδι.
Αντίθετα είναι το αποτέλεσμα μιας επίπονης προσπάθειας πολλών χρόνων, αποτελεί δηλαδή ένα πλήρως τεκμηριωμένο ιστορικό έργο ζωής, γι’ αυτό και είναι πρωτότυπο και ανεκτίμητο, μιας και φωτίζει πτυχές από τη ζωή των Ελλήνων πολιτικών προσφύγων στη Ρουμανία εντελώς άγνωστες στους περισσότερους αναγνώστες.
Η πλούσια βιβλιογραφία, οι προφορικές μαρτυρίες, η αξιοποίηση του άγνωστου μέχρι σήμερα αρχειακού υλικού σε συνδυασμό με τη μεθοδική διασταύρωση των πηγών και την απόλυτα ικανοποιητική χρήση της ιστορικής μεθοδολογίας καθιστούν τη μελέτη ένα ανεκτίμητο εργαλείο για τους ιστορικούς ερευνητές που δεν θα πρέπει να λείπει από καμία πανεπιστημιακή βιβλιοθήκη.

Τα επόμενα χρόνια είναι βέβαιο πως αυτό το ιστορικό σύγγραμμα του Απόστολου Πατελάκη θα γίνει ένα βιβλίο αναφοράς στο αντικείμενο του, πόσο μάλλον που ο συγγραφέας το γνωρίζει περισσότερο από οποιονδήποτε άλλον, αφού οι γονείς του, καταγόμενοι κι οι δύο από χωριά κοντά στο Διδυμότειχο του Έβρου, υπήρξαν μαχητές του Δημοκρατικού Στρατού Ελλάδας (ΔΣΕ [2]) σε διαφορετικά μέτωπα του Εμφυλίου Πολέμου· τραυματίστηκαν και οι δύο σε μάχες· διέφυγαν τραυματίες στη Βουλγαρία κι από εκεί στη Ρουμανία όπου γνωρίστηκαν το 1949 στη Φλωρίκα και σε σύντονο χρονικό διάστημα παντρεύτηκαν.

Το 1950 στάλθηκαν στην Κραϊόβα, όπου άρχισαν να εργάζονται στο εργοστάσιο «7η Νοεμβρίου». Εκεί γεννήθηκε τον επόμενο χρόνο ο γιος τους Απόστολος Πατελάκης που το 1969 τελείωσε το Λύκειο και σπούδασε Ιστορία και Πολιτικές Επιστήμες στο Βουκουρέστι. Παίρνοντας το πτυχίο του συνέχισε τις σπουδές του στην πόλη Κλουζ-Ναπόκα, στην σχολή Ιστορίας-Φιλοσοφίας, από την οποία αποφοίτησε το 1975, ενώ από το 1973 εργαζόταν παράλληλα ως καθηγητής Ιστορίας στη δημόσια εκπαίδευση.
Επαναπατρίστηκε στην Ελλάδα το 1979 σε ηλικία 28 ετών με τη σύζυγο και την κόρη τους κι εγκαταστάθηκαν στη Θεσσαλονίκη. Κατά την περίοδο 2000-2006 δίδαξε στο Τμήμα Βαλκανικών, Σλαβικών και Ανατολικών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο Μακεδονίας. Από τότε μέχρι σήμερα ασχολείται αποκλειστικά και με μεγάλο πάθος με το θέμα των πολιτικών προσφύγων στη Ρουμανία.

Καρπός αυτής της αποκλειστικής ερευνητικής ενασχόλησης είναι η μελέτη που συνέγραψε χωρισμένη σε δύο μέρη.
Στο πρώτο, το οποίο είναι και το μικρότερο (σελίδες 35-73), αναφέρεται στην άγνωστη ρουμανική δραστηριότητα κατά την περίοδο της κατοχής και του εμφυλίου στην Ελλάδα και τις μεταπολεμικές εξελίξεις στη Ρουμανία [3].

Στο δεύτερο μέρος (σελίδες 75-331) ο συγγραφέας ασχολείται αποκλειστικά με τους πολιτικούς πρόσφυγες και πιο συγκεκριμένα με την άφιξη και τη φιλοξενία της μεγαλύτερης ομάδας παιδιών–προσφύγων στη Ρουμανία συγκριτικά με όλες τις πρώην σοσιαλιστικές χώρες, την άφιξη των ενηλίκων προσφύγων, τη δημιουργία των ελληνικών κοινοτήτων, τη ζωή τους, τις γειτονιές, τις δουλειές, τα γλέντια και τις συνήθειες τους, το εκπαιδευτικό σύστημα και τις συλλογικότητες τους, τις πολιτικές ζυμώσεις στις τάξεις τους, τα παρασκήνια και τις συνέπειες της απονομής της ρουμανικής υπηκοότητας (1950) και της εκ των υστέρων ανάκλησής της (1963) αλλά και τους αγώνες τους για τον επαναπατρισμό και την αρνητική στάση του ελληνικού κράτους επί δεκαετίες.

Και βέβαια μέσα από όλα καταγράφει τα κυριότερα πολιτικά γεγονότα στο διεθνές κομμουνιστικό κίνημα, τη Ρουμανία και την Ελλάδα, καθώς μοιραία επηρέασαν τη ζωή των Ελλήνων στη δεύτερη πατρίδα τους.
Η κομματική κρίση στο ΚΚΕ και τα γεγονότα της Τασκένδης, το διαβόητο 20ο Συνέδριο του ΚΚΣΕ [4] (14-26 Φεβρουαρίου 1956) και η 6η Πλατιά Ολομέλεια της ΚΕ του ΚΚΕ [5] που σημαδεύτηκε από την ανοιχτή και απροκάλυπτη επέμβαση στα εσωτερικά του ΚΚΕ της λεγόμενης «Διεθνούς Επιτροπής» [6] με στόχο την καθαίρεση του Νίκου Ζαχαριάδη [7] που δεν ήταν πλέον αρεστός στη νέα ηγεσία του ΚΚΣΕ, είναι κάποια μόνο από τα δραματικά γεγονότα που αποτυπώνονται μέσα στις σελίδες του βιβλίου του Απόστολου Πατελάκη. Μα και η διάλυση των κομματικών οργανώσεων, οι μετέπειτα κομματικές ίντριγκες και η διάσπαση του ΚΚΕ στην 12η ευρεία Ολομέλεια της ΚΕ (5-15 Φεβρουαρίου 1968), όλα αυτά και πολλά ακόμα γεγονότα «παρουσιάζονται μέσα από τα μάτια των πολιτικών προσφύγων της Ρουμανίας, οι οποίοι αντιλαμβάνονταν μέρος μόνο της πραγματικότητας, έτσι αποκομμένοι που ήταν και παρά το γεγονός ότι η ηγεσία του Κόμματος βρισκόταν εξόριστη κι αυτή στο Βουκουρέστι – ίσως μάλιστα γι’ αυτό» [8].

Το δεύτερο μέρος, λοιπόν, του βιβλίου είναι χωρισμένο σε πέντε περιόδους. Η πρώτη εκτείνεται από το 1948 ως το 1956, η δεύτερη από το 1957 ως το 1967, η τρίτη από το 1967 ως το 1974 καλύπτοντας χρονικά την περίοδο όπου στην Ελλάδα είχε επιβληθεί η δικτατορία των συνταγματαρχών (με τους οποίους το καθεστώς του Νικολάε Τσαουσέσκου είχε αναπτύξει καλές σχέσεις[9]), η τέταρτη από το 1974 ως το 1982 και η πέμπτη από το 1982 έως το 2018, που χωρίζεται σε δύο υποπεριόδους. Η πρώτη εμπεριέχει το χρονικό διάστημα μεταξύ 1982-1989, δηλαδή από την απόφαση για τον ελεύθερο επαναπατρισμό μέχρι και την πτώση του αντιλαϊκού καθεστώτος που είχε επιβάλει ο Νικολάε Τσαουσέσκου και η κλίκα του, ενώ η δεύτερη εμπεριέχει το χρονικό διάστημα από το 1990 έως σήμερα.

Για να καταλάβουν, ωστόσο, οι αναγνώστες καλύτερα την κατάσταση που επικρατούσε πριν την «επανάσταση του Δεκεμβρίου» του 1989 στη Ρουμανία, ο Απόστολος Πατελάκης παραθέτει –ανάμεσα στ’ άλλα στοιχεία- κι ένα απόσπασμα από τα απομνημονεύματα του Τάκη Μπουρλίδη, ενός αφοσιωμένου και τίμιου κομμουνιστή, που έζησε προσωπικά μαζί με την οικογένειά του όλη εκείνη την περίοδο της διάψευσης, όπως όλοι οι πολιτικοί πρόσφυγες της Ρουμανίας.

«Το καθεστώς της Σοσιαλιστικής Δημοκρατίας δεν πήγαινε καθόλου καλά, παρά τις μεγάλες κατακτήσεις που έκανε αυτός ο ίδιος ο Λαός, στην ανοικοδόμηση με τα πεντάχρονα πλάνα του.
Το Βουκουρέστι και όλες οι πόλεις μικρές και μεγάλες ταυτοχρόνως ξανάνιωσαν, με τις όμορφες πολυκατοικίες, τους χώρους για παιδικές χαρές με πανέμορφα πάρκα και ευρύχωρους δρόμους όχι πάντα καλή ποιότητας. Υψώθηκαν καινούργια εργοστάσια σε όλες τις περιοχές ανάλογα με τις ειδικές ανάγκες της περιοχής, αποκαταστάθηκαν χιλιάδες άνεργοι. Η βιομηχανία αναπτύχθηκε ραγδαία, ελαφρά και βαριά. Όλα αυτά ήταν καλά και ο Λαός ήταν περήφανος, γιατί αυτός ήταν δημιουργός τους.

Ο Τσαουσέσκου όμως και η κλίκα του αντί να ευχαριστήσει τους εργαζόμενους, τους ξέχασαν απαράδεκτα, εγκληματικά, άλλοι δούλευαν και άλλοι απολάμβαναν.

Η Σοσιαλιστική Δημοκρατία σιγά-σιγά γινόταν αντιλαϊκή, καταπιεστική, η εκμετάλλευση συνδυάστηκε με βία και απειλές, με γενική εγκατάλειψη. Ακόμα και αυτό το ψωμί δύσκολα μπορούσες να το βρεις τελευταία. Η αγροτιά, χωρίς υπερβολές, πεινούσε, έψαχνε στις πόλεις ψωμί, ό,τι περίσσευε, ή παρακαλούσε τον κόσμο που κι αυτός ήταν στην ουρά να του πάρει κανένα ψωμί.

Ο αγρότης βρέθηκε σε κόλαση… Ο λαός άρχισε να αμφιβάλλει, νιώθει αδικαιολόγητα αδικημένος, παρά την καθολική συνεισφορά του όλο και τον σφίγγει η θηλιά στο λαιμό, η σημερινή κυβέρνηση μόνο απαιτήσεις έχει από το Λαό, όλο και τον ξεχνά πιο πολύ. Στην πραγματικότητα υπήρχαν αντιλαϊκά μέτρα και τεχνητή, σκόπιμη τρομοκρατία, μονόπλευρη πολιτική που υπερεξόγκωνε τις επιτυχίες, οικονομικές, πολιτικές και κοινωνικές σε τέτοιο βαθμό, που δεν τα πίστευαν ακόμα και οι ίδιοι. Αυτό το πράγμα έγινε αιτία η πλειοψηφία του Λαού να αμφιβάλλει και να διαπιστώνει αντίθετα πράγματα, το έβλεπε, το ένιωθε στο πετσί του, άρχισε να μην πιστεύει την μονόπλευρη και μονότονη πολιτική, που ερχόταν σε αντίθεση με την πραγματικότητα, με αυτά που έλεγαν…

Από την άλλη οι ‘υπερκομμουνιστές’ του Τσαουσέσκου, που στην ουσία ποτέ ούτε και οι ίδιοι πίστεψαν ότι είναι κομμουνιστές συνειδητά, κρυφά κάναν αντισοβιετική αισχρή πολιτική, πράγμα που βοηθούσε πολύ τις επιδιώξεις του ίδιου του Τσαουσέσκου. Έτσι κοίμιζε το λαό για πολύ καιρό. Αυτοί οι ίδιοι δημιούργησαν τις ανωμαλίες και αλληλοκάλυπταν πολλά δεδομένα…

Υπήρχε μια κατάσταση απορίας, γίνονταν ακατανόητα πράγματα, από τη μια μεριά μεγαλειώδη έργα, αγροτικές υπερπαραγωγές, εκατομμύρια τόνοι από σιτάρι, καλαμπόκι, πατάτες και κοκκινογούλια για ζάχαρη. Ο αγρότης όμως ψωμί δεν είχε να φάει. Ακούγοντας να παινεύονται ασταμάτητα από τις δήθεν επιτυχίες τους χρησιμοποιώντας τα μέσα ενημέρωσης, αυτά και άλλα, θα νόμιζε κανείς ότι βρισκόμασταν στον παράδεισο.

Θα αποδείξω όμως ότι στην πραγματικότητα βρισκόμασταν στην κόλαση και εμείς μαζί με τον ρουμανικό λαό. Για τον εργαζόμενο λαό όμως ήταν ακατανόητα και απαράδεκτα όλα αυτά. Αφού ο μισθός έμεινε ο ίδιος, ενώ όλα ακρίβαιναν και λιγόστευαν τα είδη στην αγορά, στα μαγαζιά, στα καφενεία και κέντρα, ακρίβαιναν το πιοτό, μεζέδες, φαγητά, οι ποσότητες όλο και μίκραιναν, η τιμή ανέβαινε, η ποιότητα σε όλα τα επίπεδα ήταν απαράδεκτη…

Παντού κυριαρχεί μια ακαταστασία και αγανάκτηση μαζί, όσο τα είδη λιγόστευαν, τόσο οι σειρές μεγάλωναν και γίνονταν πολύωρες και ατελείωτες. Ακολουθούν άλλα μέτρα για να αποφευχθεί το φαινόμενο αυτό, στα μαγαζιά τώρα έφερναν κάθε τρεις μήνες κι έδιναν από μισό κιλό λάδι, ζάχαρη, ρύζι σε κάθε μέλος της οικογένειας.

 Όλα αυτά και άλλα έφεραν τον κόσμο σε μια ψυχολογική κατάσταση πολύ άσχημη, στις ουρές άρχισαν τσακώματα, κουβέντες άπρεπες. Οι ανθρώπινες ευγένειες και η λογική πήγαν περίπατο, υποψίες ο ένας για τον άλλο και τσακώματα, τσαλαπατήθηκαν γριές, ανάπηροι, άρρωστοι, γυναίκες και παιδιά για να πάρουν τι, κάτι ασήμαντο, κοτόπουλο που άλλη φορά θα τα πετούσαν, ποιότητα αισχρή με πούπουλα και ακαθαρσίες, πράγματα απίστευτα σε τραγικότητα…

Όλα αυτά καλά και άσχημα, έγιναν και τα δημιούργησε ένας παρανοϊκός άνθρωπος που λέγονταν Τσαουσέσκου Νικολάε μαζί με όλη την υπόδουλη κλίκα του της ΚΕ και του ΠΓ με επικεφαλής την αγράμματη Τσαουσέσκου Έλενα. Αυτός και αυτή όλοι τους, σαν να είχαν στραβωθεί, σαν να μην έβλεπαν τι γίνεται γύρω τους ή μάλλον θα τρελάθηκαν και δεν κάνω λάθος, γιατί έζησα από την αρχή μέχρι το τέλος αυτή την τραγωδία» [10].

Σήμερα, ωστόσο, έχει κυλήσει πολύ νερό στ’ αυλάκι από τη σύλληψη του ζεύγους Τσαουσέσκου, τη δίκη και εκτέλεση τους στις 25 Νοεμβρίου 1989 στην πόλη Τιργκοβίτσε. Η Ρουμανία είναι μια χώρα μέλος της ΕΕ και του ΝΑΤΟ, στην οποία έχει εδραιωθεί προ πολλού η καπιταλιστική παλινόρθωση και ο αντικομμουνισμός (με σημαία την αντίθεση στον «ολοκληρωτισμό») έχει αναγορευτεί σε τέτοιο βαθμό ως στοιχείο της κυρίαρχης ιδεολογίας, ώστε να διαποτίζει πλέον το κοινωνικό σώμα.

Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση για το άγαλμα του Νίκου Μπελογιάννη που είχε τοποθετήσει σ’ ένα παρκάκι η κοινότητα των Ελλήνων στη Φλωρίκα. Εκεί κάθε χρόνο στις 30 Μαρτίου οι πολιτικοί πρόσφυγες γιόρταζαν τη μνήμη του ήρωά τους, μαζί με άλλους πρόσφυγες που έρχονταν από άλλες πόλεις, κυρίως από το Βουκουρέστι και την Κραϊόβα.

Μετά την αλλαγή του καθεστώτος στη Ρουμανία, οι Ρουμάνοι κάτοικοι της Φλωρίκας δεν ήθελαν να βλέπουν το άγαλμα «ενός κομμουνιστή, ενός τρομοκράτη, ενός πράκτορα της Μόσχας» [11] και κάποια στιγμή του έσπασαν τα χέρια. Μετά το 1996, με πρωτοβουλία του παραρτήματος της Ένωσης Ελλήνων Ρουμανίας, η προτομή του Μπελογιάννη ξανατοποθετήθηκε σ’ ένα καινούργιο βάθρο μπροστά στην έδρα της κοινότητας στο Πιτέστι, ενώ στη Φλωρίκα παραμένει μέχρι σήμερα μόνο το βάθρο [12].

   Ολοκληρώνοντας σ’ αυτό το σημείο την παρουσίαση τη μελέτης του Απόστολου Πατελάκη αξίζει να σημειώσουμε πως στο τέλος του βιβλίου (σελίδες 333-394) δημοσιεύεται το Παράρτημα που περιέχει βιογραφικά σκιαγραφήματα, αρχειακά τεκμήρια, πλούσιο φωτογραφικό υλικό περίπου 30 σελίδων, και τέλος βιβλιογραφία και ευρετήριο ονομάτων. Θα ήταν καλό, ωστόσο, για να διευκολύνονται στην εργασία τους και οι ερευνητές, το ευρετήριο κύριων ονομάτων να εμπλουτιστεί (τουλάχιστον και με τους τόπους) και να αποτυπωθεί με αλφαβητική σειρά το σύνολο των βιβλιογραφικών παραπομπών και όχι μόνο όσες αφορούν -λιγότερο ή περισσότερο- στους Έλληνες πολιτικούς πρόσφυγες στη Ρουμανία. Για τη διόρθωση κάποιων ορθογραφικών λαθών, γενικότερα κάποιων παροραμάτων δεν υπάρχει ανάγκη να κάνει κάποιος λόγο, μιας και σε μία πιθανή δεύτερη έκδοση της μελέτης αυτής πρέπει να θεωρείται αυτονόητη.

Πέρα όμως από αυτές τις επιμέρους κριτικές παρατηρήσεις, ολοκληρώνοντας την παρουσίαση της συνθετικής ιστορικής εργασίας του Απόστολου Πατελάκη θέλω να επαναλάβω πως αυτή αποτελεί μία πλήρως τεκμηριωμένη και πρωτότυπη ιστορική μελέτη, που, όπως σημειώνει και ο Ιάκωβος Δ. Μιχαηλίδης, αναπληρωτής καθηγητής Νεότερης και Σύγχρονης Ιστορίας στη Φιλοσοφική Σχολή του ΑΠΘ, «είναι γραμμένη με το χέρι χιλιάδων πολιτικών προσφύγων, παιδιών της Ελλάδας στη Ρουμανία και τις υπόλοιπες σοσιαλιστικές χώρες». Είναι ένα ανεκτίμητο εργαλείο για τους ιστορικούς ερευνητές, αποτελεί ένα βιβλίο αναφοράς στο αντικείμενο του για όσους φιλίστορες θέλουν να καταλάβουν καλύτερα τη ζωή των πολιτικών προσφύγων στη Ρουμανία. Για όλους αυτούς τους λόγους τη συνιστώ ανεπιφύλακτα.

Χανιά, 20 Μαρτίου 2020
Αναδημοσίευση από τον Αγώνα της Κρήτης

Σημειώσεις-Παραπομπές

[1] Στράτος Κερσανίδης, Το χρονικό μιας προσφυγιάς, εφημερίδα «Εποχή», 4 Νοεμβρίου 2019.

[2] ΔΣΕ: Δημοκρατικός Στρατός Ελλάδας.

[3] Ίσως, όμως, θα ήταν χρήσιμο για τους Έλληνες –τουλάχιστον- αναγνώστες του ο συγγραφέας να αποτύπωνε σε μερικές σελίδες ακόμα πιο διεξοδικά τα ιστορικά γεγονότα που αφορούν στην επιβολή της φασιστικής δικτατορίας του στρατηγού Ίον Αντονέσκου στη Ρουμανία (6 Σεπτεμβρίου 1940) και την ένταξή της στο στρατόπεδο του Άξονα, ώστε να υπάρχει μια πληρέστερη ενημέρωση για τη φύση αυτού του καθεστώτος που αντέγραψε τις Ναζιστικές πολιτικές καταπίεσης και γενοκτονίας των Εβραίων και των Ρομά, κυρίως στα ανατολικά εδάφη της Ρουμανίας [συνολικά 280.000 έως 380.000 Εβραίοι της Ρουμανίας (συμπεριλαμβανομένης της Βεσσαραβίας, της Μπουκοβίνας και της Κυβέρνησης της Υπερδνειστερίας) σκοτώθηκαν κατά τη διάρκεια του πολέμου και τουλάχιστον 11.000 Ρουμάνοι Ρομά έχασαν επίσης τη ζωή τους] αλλά και συνέβαλε αποφασιστικά στη διεξαγωγή της επιχείρηση Μπαρμπαρόσα, με το Ρουμανικό Στρατό το καλοκαίρι του 1944 να ξεπερνά τους 1,2 εκατομμύριο άνδρες, δεύτερο σε δύναμη μετά τη Ναζιστική Γερμανία. Η Ρουμανία, άλλωστε, ήταν η κύρια πηγή καυσίμων για το Τρίτο Ράιχ και γι’ αυτό έγινε στόχος αλλεπάλληλων βομβαρδισμών από τους Συμμάχους πριν καταληφθεί το φθινόπωρο του 1944 από τα σοβιετικά στρατεύματα.

[4] ΚΚΣΕ: Κομμουνιστικό Κόμμα Σοβιετικής Ένωσης.

[5] Κεντρική Επιτροπή του ΚΚΕ, Η 6η Πλατιά Ολομέλεια της ΚΕ του ΚΚΕ, 11-12 Μάρτη 1956, Αθήνα, Σύγχρονη Εποχή, 2010.

[6] Η «Διεθνής Επιτροπή» από αντιπροσώπους των έξι κομμουνιστικών κομμάτων χωρών, όπου είχαν εγκατασταθεί Έλληνες πολιτικοί πρόσφυγες, μέλη το ΚΚΕ, με πρόεδρο τον Ρουμάνο Γκεοργκίου-Ντεζ κάτω από την καθοδήγηση του Σοβιετικού Μιχαήλ Σουσλόφ κατέληξε σε εισήγηση που θεωρούσε «ότι ο κύριος υπαίτιος της κρίσιμης κατάστασης στο ΚΚΕ είναι ο σ. Ζαχαριάδης».

[7] Η «Διεθνής Επιτροπή» πραγματοποίησε τρεις συναντήσεις με τον Ν. Ζαχαριάδη στη Μόσχα στις 21, 25 και 26 Φεβρουαρίου 1956. Στη διάρκεια των συζητήσεων αυτών, οι οποίες διεξήχθησαν σε ατμόσφαιρα οξύτατης αντιπαράθεσης, ο Ν. Ζαχαριάδης δήλωσε πως θεωρεί αναρμόδια τα μέλη της «Διεθνούς Επιτροπής» να εξετάσουν την κατάσταση στην καθοδήγηση του ΚΚΕ. Κάποια στιγμή μάλιστα εκνευρισμένος απευθύνθηκε στον Γκεοργκιου-Ντεζ ως εξής: «Ποιος σου έδωσε εσένα το δικαίωμα να εξετάσεις τα προβλήματα του ηρωικού ΚΚΕ, που τον Αύγουστο του 1944, κοιμήθηκες με το φασισμό και το πρωί ξύπνησες με τη λαϊκή δημοκρατία, την οποία κουβάλαγαν οι κόκκινοι τανκίστες από το Στάλινγκραντ, όταν συνέτριψαν τη φασιστική ρουμάνικη μεραρχία και στην παρέδωσαν δώρο. Με ποια πείρα θα μπορέσεις εσύ να κρίνεις τους αγώνες των Ελλήνων κομμουνιστών, που προς τιμήν τους, με τους αγώνες και θυσίες τους, δεν επέτρεψαν ούτε σε έναν Έλληνα πολίτη να πολεμήσει στο ανατολικό μέτωπο ενάντια στην ΕΣΣΔ». (Ντίνος Ροζάκης, Σαραντάχρονη πορεία (Ταΰγετος-Γράμμος-Τασκένδη), 1936-1976, Αθήνα, 2008, χ.τ.ε., σελ. 241-242).

[8] Χρήστος Νικολαΐδης, Μία (ακόμη) πικρή σελίδα του Εμφυλίου Πολέμου, Thessnews.gr, 28.12.2019.

[9] Μάλιστα το χρονικό διάστημα μεταξύ 21-24 Νοεμβρίου 1973, είχε προγραμματιστεί η επίσημη επίσκεψη του Νικολάε Τσαουσέσκου και της συζύγου του Έλενας Τσαουσέσκου στην Ελλάδα, η οποία τελικά ματαιώθηκε εξαιτίας των γεγονότων της εξέγερσης του Πολυτεχνείου. Αυτή θα ήταν η πρώτη επίσκεψη αρχηγού κράτους-μέλους του Συμφώνου της Βαρσοβίας στην Ελλάδα κατά τη διάρκεια της δικτατορίας που, αν τελικά πραγματοποιούνταν, θα έδινε ένα πιστοποιητικό καλής διαγωγής στον Παπαδόπουλο «όταν η δυσαρέσκεια έβγαζε τον κόσμο στους δρόμους, με τους εργάτες και τους φοιτητές να είναι οι κύριοι πρωταγωνιστές» (Πάνος Δημητρίου, Εκ Βαθέων, Χρονικό μιας ζωής και μιας εποχής, Αθήνα, Εκδόσεις Θεμέλιο, σελ. 312). Κάτω από την πίεση των γεγονότων στην Ελλάδα οι δύο πλευρές αποφάσισαν να αναβάλλουν την επίσημη επίσκεψη του Τσαουσέσκου, η οποία θα πραγματοποιούνταν σε νέα ημερομηνία που θα αποφάσιζαν από κοινού τα δύο μέρη, αν δεν μεσολαβούσε η ανατροπή του Παπαδόπουλου από τον Ιωαννίδη και λίγο αργότερα η πτώση της χούντας εξαιτίας των γεγονότων στην Κύπρο τον Ιούλιο του 1974.

[10] Τάκης Μπουρλίδης, Από τον Γράμμο στα Καρπάθια της Ρουμανίας, Θεσσαλονίκη, Εκδόσεις Κώδικας, 2006, σελ. 250-270.

[11] Mircea Craciun, Relicve din perioada dictaturii Comuniste in judetul Arges (Απομεινάρια της περιόδου της κομμουνιστικής δικτατορίας στο νομό Άρτζες), στο Argessis, 12, 2003, σελ. 395-400.

[12] Απόστολος Πατελάκης, Ο Εμφύλιος πόλεμος (1946-1949) και οι Έλληνες πολιτικοί πρόσφυγες στη Ρουμανία (1948-1982), εκδόσεις Επίκεντρο, 2019, σελ. 210-211.

Ο Λουντέμης αφηγείται στιγμιότυπα της ζωής του Παναΐτ Ιστράτι!

 του Δημήτρη Δαμασκηνού,

φιλολόγου-ιστορικού & συγγραφέα

To κείμενο που ακολουθεί δημοσιεύεται στο τελευταίο τεύχος 61 (ΝΟΕ-ΔΕΚ 2019) του περιοδικού "Μανδραγόρας" (σελ. 72-77) που κυκλοφορεί και περιέχει απομαγνητοφωνένη τη ραδιοφωνική εκπομπή του Μενέλαου Λουντέμη για τον Παναΐτ Ιστράτι στο ελληνικό πρόγραμμα της Ρουμανικής ραδιοφωνίας το 1974 μαζί με κάποιες φιλολογικού και ιστορικού χαρακτήρα πληροφορίες, παρατηρήσεις και σχόλια. 

Είναι γνωστό πως το 1956, έπειτα από πολλές διαμαρτυρίες και πιέσεις ο λογοτέχνης, αγωνιστής της Εθνικής Αντίστασης Μενέλαος Λουντέμης απολύθηκε από τον Άη Στράτη όπου βρισκόταν εκτοπισμένος. Είχε προηγηθεί, ωστόσο, η δίκη [1] για τη συλλογή διηγημάτων Βουρκωμένες μέρες [2] και η απαγόρευση κυκλοφορίας των βιβλίων του, με αποτέλεσμα το κλίμα στην αμερικανοκρατούμενη Ελλάδα των δωσιλόγων γι’ αυτόν να ήταν βαρύ.

Παναΐτ Ιστράτι (Φωτογραφικό Αρχείο Ε.Λ.Ι.Α./Μ.Ι.Ε.Τ.)

 
Δεν ήταν επομένως έκπληξη το γεγονός πως λίγο καιρό αργότερα η τότε ελληνική κυβέρνηση κι ενώ ο συγγραφέας βρισκόταν στο εξωτερικό, με αφορμή την ομιλία του στα εγκαίνια του μνημείου στο πρώην ναζιστικό στρατόπεδο συγκέντρωσης Μπούχενβαλντ (βρισκόταν τότε στο έδαφος της ΛΔΓ [3]), όπου θύματα υπήρξαν και Έλληνες [4], του αφαίρεσε εντελώς αυθαίρετα την ελληνική ιθαγένεια στερώντας του παράλληλα και τη δυνατότητα να επιστρέψει στην Ελλάδα [5].

Ο Μενέλαος Λουντέμης πικραμένος αποφάσισε να εγκατασταθεί στη Ρουμανία, κάνοντας πολλά ταξίδια σ’ όλον τον κόσμο. Αλλά η βάση του ήταν το Βουκουρέστι.

Η επίσκεψη του το 1958 και 1959 στην τότε ΕΣΣΔ συνοδεύτηκε από την έκδοση τεσσάρων έργων του στα ρωσικά το 1958, 1959, 1960 και 1961.

 Η περίοδος, άλλωστε, της πολιτικής προσφυγιάς ήταν δημιουργική για τον συγγραφέα, αφού όχι μόνο η ΕΣΣΔ [6], μα και στις υπόλοιπες “σοσιαλιστικές χώρες” εκτίμησαν το λογοτεχνικό του έργο, με αποτέλεσμα έργα του να μεταφραστούν και να κυκλοφορήσουν στην Αλβανία, στη Βουλγαρία, στη Λαϊκή Κίνα, στην Τσεχοσλοβακία, την πρώην ΛΔΓ, τέλος στην Πολωνία. Ιδιαίτερα, όμως, στη Ρουμανία ο συγγραφέας υπήρξε πολύ αγαπητός. Πολλά μάλιστα από τα έργα του έχουν γραφεί κατά την περίοδο που έζησε ως πολιτικός πρόσφυγας στο Βουκουρέστι και φυσικά έχουν μεταφραστεί στα Ρουμανικά [7]. ΣΥΝΕΧΕΙΑ ΕΔΩ

Το δίκιο είναι ζόρικο πολύ, της Μάρως Δούκα

 Το δίκιο είναι ζόρικο πολύ, της Μάρως Δούκα

(Στις γραμμές του μύθου και της ιστορίας) 

Με αφορμή τη συμπλήρωση 70 χρόνων από την αποχώρηση των Γερμανικών και Ιταλικών κατοχικών στρατευμάτων από το Ηράκλειο της Κρήτης (11 Οκτωβρίου 1944), όχι όμως και από τα Χανιά, όπου οι κατακτητές παρέμειναν «εγκλωβισμένοι» στην «Οχυρά Θέση Κρήτης» ακόμα και δύο μήνες αργότερα από τη συνθηκολόγηση άνευ όρων των Ναζί στην υπόλοιπη Ευρώπη (08 Μαΐου 1945) και…

Με στόχο να παρουσιαστεί το μυθιστόρημα: «Το δίκιο είναι ζόρικο πολύ» της Χανιώτισσας Μάρως Δούκα, όπου η μυθοπλασία και η τοπική ιστορία των Χανίων γίνονται ένα και συμπλέκονται ποιητικά από την καταξιωμένη συγγραφέα που, όπως σημείωσε και ο Ανδρέας Πετρουλάκης: «με μεθοδικότητα ψυχαναλυτή και με τη μαστοριά σημαντικού λογοτέχνη... ανατέμνει την ψυχή της πόλης για να ανασύρει τα κρυμμένα της τραύματα», τέλος…

Με τη βεβαιότητα πως αυτές οι λογοτεχνικές και ιστορικές αναφορές θα ευαρεστήσουν το καλλιεργημένο κοινό του περιοδικού και θα προσελκύσουν, μέσω του μυθιστορήματος, το  ενδιαφέρον για την πρόσφατη ιστορία της πόλης των Χανίων, αλλά και για την πρόσφατη πολιτική ιστορία του τόπου, φιλοξενούμε το παρακάτω κείμενο του Δημήτρη Δαμασκηνού.

Μ

Οι Ναζί παραμένουν στα Χανιά

ακόμα και δύο μήνες μετά από τη συνθηκολόγηση της Γερμανίας!

Εδώ αναπαύεται

Η μόνη ανάπαυση της ζωής του

Η μόνη του στερνή ικανοποίηση

Να κείτεται μαζί με τους αφέντες του

Στην ίδια κρύα γη, στον ίδιο τόπο.

(Μανώλης Αναγνωστάκης, Επιτάφιον 1)

του Δημήτρη Δαμασκηνού

Ένοπλο τμήμα του ΕΛΑΣ στην Κρήτη την ώρα της μάχης εναντίον των Γερμανών κατακτητών

 
«Το δίκιο είναι ζόρικο πολύ» της Χανιώτισσας Μάρως Δούκα, εμφανίστηκε για πρώτη φορά στις προθήκες των βιβλιοπωλείων το 2010. Αν και αυτοτελές, θεωρείται το δεύτερο μυθιστόρημα μιας τριλογίας με τον γενικό τίτλο: «Στις γραμμές του μύθου και της Ιστορίας», με πρώτο στη σειρά το: «Αθώοι και φταίχτες» που εκδόθηκε το 2004 και από τότε έχει ανατυπωθεί πολλές φορές και τελευταίο το φρεσκοτυπωμένο: «Έλα να πούμε ψέματα».

Μέσα στις 567 σελίδες αυτού του θεμελιωμένου πάνω στην έννοια της δικαιοσύνης πολιτικού μυθιστορήματος, οι φανταστικοί ήρωες συναντούν αληθινούς ανθρώπους, ανιδιοτελείς αγωνιστές, Άγγλους και Αμερικάνους πράκτορες, «πατριώτες-δωσιλόγους» και δωσιλόγους σκέτους, τυχοδιώκτες και ιδιοτελή καθάρματα.
Ο παππούς, ο πατέρας της Βιργίνιας, η μητέρα της Ελεονόρα, ο αδελφός της Πανάρης, η Γεωργιανή Νίνο και ο Αυστριακός Χάινριχ, αυτά τα επινοημένα από τη συγγραφέα πρόσωπα, συμπορεύονται με τον Παύλο Γύπαρη, τον Αγαθάγγελο και τον Δημήτρη Παπαγιαννάκη, τον Χανς Μπέντακ, τον Τζεϊράνη, τον Μήτσο Βλαντά, τον Πάτρικ Λη Φέρμορ και πολλούς άλλους που έζησαν και έπαιξαν κάποιο ρόλο στην Κρήτη, θετικό ή αρνητικό, την περίοδο της Γερμανικής Κατοχής και της Αντίστασης.

Άλλωστε μια τέτοια συνάντηση επινοημένων και ιστορικών προσώπων δεν αποκλίνει από τις προθέσεις της Μάρως Δούκα, που θεωρεί πως το μυθιστόρημα είναι προορισμένο από τη φύση του να συμπλέκεται ποιητικά με την ιστορία: «Όταν οι φανταστικοί ήρωες διασταυρώνονται με πρόσωπα για τα οποία έχει μιλήσει η Ιστορία, αναπόφευκτα το φανταστικό συμπλέκεται με το πραγματικό. Στην αποτύπωση των ιστορικών γεγονότων η επινοημένη αφήγηση ακολουθεί με ακρίβεια και συνέπεια τις ποικιλόμορφες γραπτές πηγές, τις οποίες, συχνά, ενσωματώνει στη ροή της», θα σημειώσει στο προλογικό σημείωμα του έργου της η συγγραφέας.

Διαβάζοντας κανείς το πυκνό αυτό μυθιστόρημα αντιλαμβάνεται την έρευνα που έχει προηγηθεί. Ντοκουμέντα, ιστορικά στοιχεία, μαρτυρίες και βιβλιογραφικές αναφορές πλημμυρίζουν τις σελίδες του. 2.

Γράφοντας, ωστόσο, ένα ιστορικό μυθιστόρημα δεν σημαίνει ότι η Μάρω Δούκα γράφει Ιστορία. «Πρόθεσή μου» σημειώνει στο Βιβλιοδρόμιο «ήταν να ανασύρω τα υπάρχοντα ήδη στοιχεία-ψηφίδες και να τα ανασυνθέσω μυθοπλαστικά σχηματίζοντας το παζλ της εποχής, προκειμένου να αναδείξω την παραβίαση της διαχωριστικής γραμμής ανάμεσα σε συμμάχους και εχθρούς, φίλους και ιδεολογικούς αντιπάλους». «Πράγμα καθόλου εύκολο», θα επισημάνει ο Μανόλης Πιμπλής, «αν υπολογίσει κανείς ότι υπήρξαν εκεί υπόγειες επαφές ανάμεσα σε όλα σχεδόν τα δρώντα μέρη Γερμανούς, Άγγλους, κομμουνιστές, μέλη του ΕΑΜ και της ΕΟΚ-», κάτι που οδήγησε ακόμη και «σεσημασμένους» συνεργάτες των Γερμανών, που αποδεδειγμένα είχαν οδηγήσει στο θάνατο μεγάλο αριθμό αντιστασιακών, να διεκδικήσουν δάφνες αντιστασιακού 3, ώστε το καλοκαίρι του 1945 να έχουν ήδη εξαγνιστεί στην κολυμπήθρα του... συμμαχικού Σιλωάμ, για να απολαύσουν στη συνέχεια την πολιτική εύνοια και την οικονομική-στρατιωτική στήριξη των Άγγλων στην εμφύλια αντιπαράθεση που επρόκειτο ν' ακολουθήσει ...

***

Ας πάρουμε, όμως, τα πράγματα από την αρχή: Η υπόθεση αυτού του πολιτικού μυθιστορήματος που σχοινοβατεί ανάμεσα στη μυθοπλασία και την ιστορική αφήγηση είναι σχετικά απλή: Μια εικοσάχρονη φοιτήτρια της εποχής μας, η Βιργινία Παγώνη, αντιμετωπίζοντας μια δύσκολη στιγμή της ζωής της αποφασίζει, να διακόψει προσωρινά τις σπουδές της στην Ιατρική Σχολή της Αθήνας και να επιστρέψει στην οικογένειά της στα Χανιά. «Κουβαλά» την αυτοκτονία του πατέρα της, τις ματαιωμένες ερωτικές της σχέσεις και τον πρόσφατο θάνατο του εξαρτημένου από τις ουσίες φίλου της, τη μοναξιά, τη θλίψη. Αναζητά μια ζωή. Αναζητά τον εαυτό της 4: «Πήγαινα με τη φράση: η ζωή είναι φάρσα. Υπήρχαν όμως και φορές που με συνέπαιρνε η διάθεσή μου να είμαι χρήσιμη. Σε ποιους χρήσιμη και πώς; Αυτό δεν το 'ξερα. Κι ούτε, βέβαια, τολμούσα να πω ότι θα ήθελα να είμαι χρήσιμη στην κοινωνία. Και πώς μπορεί κανείς να είναι χρήσιμος; Με το να είναι ο εαυτούλης του; Στρατιές μοναχικών εαυτούληδων πάνε και έρχονται και συνωστίζονται με τη φιλοδοξία να είναι χρήσιμοι στην κοινωνία… Τόσα και τόσα λένε για τη μοναξιά. Εγώ εν μέρει την είχα επιλέξει τη δική μου», λέει. «Θα ήταν καλά αν μπορούσαμε, όπως πλενόμαστε και αλλάζουμε ρούχα, να αλλάζουμε και τη ζωή μας».

 Η Βιργινία αφηγείται σε πρώτο πρόσωπο στις περισσότερες σελίδες μα δεν είναι μόνη. Ζει την ανούσια καθημερινότητά της μέσα σε μια οικογένεια όπου συναντώνται τρεις γενιές: η γενιά της Κατοχής και της Αντίστασης εκπροσωπείται από τον ανήμπορο να μιλήσει παππού της, τον Γιώργο Κριαρά, που πατάει τα εκατό, και τη θεία Ουρανία. Η γενιά του Πολυτεχνείου εκπροσωπείται με τα δίδυμα παιδιά του παππού, τη μητέρα της Ελεονόρα, παιδίατρο στο επάγγελμα και αλκοολική στον... ελεύθερό της χρόνο και τον θείο της Πανάρη, που τον συμβουλεύεται συχνά η Βιργινία. Και οι δυο υπήρξαν στα νιάτα τους πολιτικοποιημένοι με την Αριστερά, ωστόσο, σήμερα, έχουν καταλήξει απόμαχοι της ζωής, με δυο καραβοτσακισμένους γάμους. Τέλος η σημερινή γενιά εκπροσωπείται από την ίδια την Βιργινία.

Δίπλα της περιστρέφονται ένα σωρό πρόσωπα. Αυτός που φαίνεται να την επηρεάζει περισσότερο είναι ο Αυστριακός Χάινριχ, του οποίου ο πατέρας της μάνας του υπηρέτησε στρατιώτης στην Κρήτη. Η σχέση τους θα μετεωρίζεται μεταξύ φιλίας και έρωτα, για να δώσει ένα τέλος σε αυτήν ο ίδιος ο Χάινριχ. Έπειτα υπάρχει και η Νίνο, η Γεωργιανή που φροντίζει τον άρρωστο παππού μα και οι φίλες της Βιργινίας, Αλίκη και Δέσποινα, που δεν μπορούν να την καταλάβουν και αυτή δυσκολεύεται να ακολουθήσει τη «νορμάλ» ζωή που κάνουν 5.

Η εγγονή στο διάστημα της παραμονής της στα Χανιά βρίσκει θαλπωρή κοντά στον παππού της 6 και του αφοσιώνεται ικανοποιώντας την επιθυμία του να του διαβάζει «Ερωτόκριτο». Κατά την ανάγνωση πέφτει από το βιβλίο ένα έγγραφο που η Βιργινία παραθέτει ως ένα πρώτο ντοκουμέντο, όταν αρχίζει να γράφει ένα είδος «χρονικού» γεμάτη θυμό, όπως λέει στον θείο της, που «τόσα χρόνια δεν ήξερε τίποτα» για όσα συγκλονιστικά της αποκαλύπτονται.

Γιατί η νεαρή φοιτήτρια, σαν τους περισσότερους νέους της γενιάς της, αγνοούσε πως οι Γερμανοί δεν είχαν φύγει από την Κρήτη τον Οκτώβριο του '44, όπως είχε συμβεί σ' όλες στις άλλες περιοχές της Ελλάδας. Στις 11 Οκτωβρίου του '44 που εκκενώθηκε το Ηράκλειο, δεν έγινε το ίδιο και στα Χανιά, στα οποία συμπτύχθηκαν αξιόμαχες στρατιωτικές δυνάμεις του Άξονα. Ακόμα και έξι μήνες αργότερα, όμως, στις 16 Απριλίου 1945, λίγο πριν την τελική συντριβή του Χίτλερ και των ομοϊδεατών του στο έδαφος της ίδιας της Γερμανίας, 17.000 στρατιώτες (11.800 Γερμανοί και 4.700 Ιταλοί) κατείχαν την «Οχυρά Θέση Κρήτης», όπως την χαρακτήριζαν, μια περιοχή δηλαδή ανάμεσα στους ορεινούς όγκους των Λευκών Ορέων και στην παραλία, σε μήκος περίπου εξήντα χιλιομέτρων από τη Γεωργιούπολη, στα ανατολικά, μέχρι τα Πλακάλωνα, στον Κίσσαμο, στα δυτικά.

Ένας μάλιστα αντισυνταγματάρχης, ο Παύλος Γύπαρης, απευθυνόμενος στον σεβασμιότατο Επίσκοπο Αποκορώνου και Κυδωνίας Αγαθάγγελο Ξηρουχάκη, διοικητή τότε του νησιού, δήλωνε: «Σεβασμιώτατε. Αι πληροφορίαι ας μου εδώκατε προχθές προφορικώς και συγκεκριμένως διά τους Γερμανούς Δ/τάς, ότι των εγεννήθη η σκέψις διά να έλθω εις τα Χανιά με την ελπίδα ότι εγώ θα ημπορούσα να επιβάλω την τάξιν εις τους αναρχικούς κ.λπ. ομολογώ ότι δεν με άφισε ασυγκίνητo 7».

Είχε προφανώς κατά νου τη συντριβή του ΕΑΜικού κινήματος που συσπείρωνε το 90% του πληθυσμού στα Χανιά 8.

Ακούγεται εξωφρενικό και μοιάζει αδιανόητο, είναι όμως τεκμηριωμένη ιστορική πραγματικότητα πως οι Γερμανοί και Ιταλοί στρατιώτες του ηττημένου Άξονα παρέμειναν εγκλωβισμένοι στα Χανιά δύο μήνες μετά την  πτώση του Βερολίνου (!), ύστερα από συνεννόηση με τους Άγγλους και την ΕΟΚ9, με στόχο να εμποδίσουν το Παγκρήτιο Απελευθερωτικό Μέτωπο, το ΕΑΜ στην Κρήτη δηλαδή, να καταλάβει την εξουσία.

Αφού δεν ζης, σου εύχομαι την Αιώνια Μνήμη!

[...] ένα παρθένο δάσος σκοτωμένων φίλων το μυαλό μας,

Κι α σου μιλώ με παραμύθια και παραβολές

είναι γιατί τ' ακούς γλυκότερα, κι η φρίκη

δεν κουβεντιάζεται γιατί είναι ζωντανή

γιατί είναι αμίλητη και προχωράει

στάζει τη μέρα, στάζει στον ύπνο

μνησιπήμων πόνος

(Γιώργος Σεφέρης, Τελευταίος σταθμός) 10  

Το δεύτερο έγγραφο που τραβάει την προσοχή της Βιργινίας είναι μια προκήρυξη του Σεπτεμβρίου 1941. Την είχε συντάξει μία «Επιτροπή του Λαού του Νομού Χανίων» που ζητάει από τους Χανιώτες, ούτε λίγο ούτε πολύ, να παραδώσουν τα όπλα τους, όπως το ήθελαν οι Γερμανοί, προκειμένου να αποφύγουν «τον κίνδυνον παρατάσεως της ανωμαλίας της ζωής της Νήσου και νέας ασκόπους αιματοχυσίας». Την «Επιτροπή του Λαού» αποτελούν ο Αρχιεπίσκοπος Αγαθάγγελος, ο δήμαρχος Νίκος Σκουλάς, ανώτεροι δικαστικοί, ένας βιομήχανος, στελέχη τραπεζών, δικηγόροι, γιατροί, κτηματίες. Τι ακριβώς επεδίωκαν και σε ποιο πλαίσιο; 11

Στις εύλογες απορίες της ανεψιάς του Βιργινίας για όσα μαθαίνει και της αποκαλύπτονται ο  θείος Πανάρης, αντί για εξηγήσεις, της δίνει «τα τετράδια του παππού» 12, τις σημειώσεις δηλαδή που έχει καταγράψει σ' ένα  ημερολογιακής υφής αναδρομικό χρονικό της ζωής του. Της δίνει επίσης και ντοκουμέντα που έχουν από την επίσημη ιστορία αποσιωποιηθεί, τα οποία ο παππούς της είχε αρχίσει να μαζεύει από τις παραμονές της Απριλιανής Δικτατορίας και ύστερα.

Από μέρα σε μέρα, αργά κι επώδυνα, η Βιργινία μέσα απ' τον μύθο του παππού της χώνεται όλο και πιο βαθιά στην ιστορία, ενώ την ίδια στιγμή αναζητά τον δικό της μύθο, τη δική της συνείδηση. Συμπληρωματικά ρίχνει ματιές και στο βιβλίο του Σταύρου Γ. Βλοντάκη «Η Οχυρά Θέσις Κρήτης» 13.

Αυτό είναι, λοιπόν, το χρονολογικό πλαίσιο της αφήγησης για το παρελθόν, δηλαδή η συχνά εξαντλητική ανασύνθεση όσων συνέβησαν από τη Μάχη της Κρήτης, τον Μάιο του 1941, μέχρι το καλοκαίρι του 1945. Αντίθετα μια ελάχιστη αναφορά γίνεται  στον κυρίως Εμφύλιο, άνοιξη 1947-χειμώνα 1948, καταγράφοντας επί τροχάδην τη διαπόμπευση του Γιάννη Ποδιά, πρωτοκαπετάνιου  του Δημοκρατικού Στρατού Ελλάδας (Δ.Σ.Ε.) στην Ανατολική Κρήτη, καθώς περιέφεραν οι διώκτες του στα Χανιά ως τρόπαιο το κομμένο του κεφάλι.

Συγκεφαλαιώνοντας όσα έχουν ήδη αναφερθεί η Μάρω Δούκα  αναζητώντας στο μυθιστόρημα της το «ιστορικό δίκιο» 14 δίνει στη δουλειά της τη μορφή ενός παρατεταμένου χρονικού, που μοιάζει συχνά με μυθιστόρημα μέσα στο μυθιστόρημα:

Στο ένα επίπεδο παρακολουθούμε τον ματωμένο ιστορικό χρόνο του παππού Γιώργη Κριαρά: σελίδα τη σελίδα παρελαύνουν μπρος στα μάτια μας οι φασίστες  κατακτητές αλλά και κάποιοι φιλικοί Γερμανοί στρατιώτες που παραμένουν με τους διοικητές τους στα Χανιά, για να δώσουν το χρόνο στους Άγγλους και στις εθνικιστικές οργανώσεις να καταλάβουν νευραλγικές θέσεις στη διοίκηση, ιδίως μετά την υπογραφή της συνθήκης της Βάρκιζας, που για την Κρήτη επιβεβαιώθηκε με τη συνθήκη του Φρε, η οποία προέβλεπε τον μονομερή αφοπλισμό του ΕΛΑΣ 15.

Η συγγραφέας με τον τρόπο της καυτηριάζει τις ενέργειες των ξένων προστατών, κυρίως των Άγγλων «συμμάχων» που μεθόδευαν -ήδη από τον Φεβρουάριο του ’44- με τους πράκτορές τους 16  τη διάλυση του ΕΛΑΣ στο νησί: «...οι Βρετανοί που στέλνονταν στην Κρήτη, δεν ήταν τόσο για να κάνουν αντίσταση ενάντια στους Γερμανούς όσο για να επιτηρούν, μέσα στο πλαίσιο των γενικότερων πολεμικών σχεδιασμών της Μεγάλης Βρετανίας, το νησί. Καμιά φορά οι σχεδιασμοί τους συνέκλιναν με το πάθος των Κρητικών για λευτεριά. Και τότε είχαμε την περίφημη αγγλοκρητική σύμπραξη σε ενέργειες σαμποτάζ, παράδειγμα η απαγωγή του Γερμανού Κράιπε 17. Όταν όμως φούντωσε η αντίσταση του κρητικού λαού ενάντια στους Γερμανούς, κόντρα ή πέρα απ’ τα σχέδια και τις επιδιώξεις των Βρετανών, αντίπαλοί τους πια δεν ήταν οι Γερμανοί, αλλά οι Κρήτες αντιστασιακοί. Στόχος τους ήταν οι αναρχικοί, οι ταραξίαι, οι μπολσεβίκοι, όπως τους έλεγαν. Συλλήβδην όλους τους αντιστασιακούς στο ίδιο σακί» 18.

Η τιθάσευση της ορμής του ΕΑΜικού κινήματος στην Κρήτη με απώτερο σκοπό την καταστολή του και την παράδοση της εξουσίας στο αστικό πολιτικό προσωπικό των εθνικιστικών οργανώσεων οδήγησε τους Άγγλους μέχρι το σημείο να εξουσιοδοτήσουν στα Χανιά τους Γερμανούς να τηρήσουν την τάξη ώσπου να ξεμπερδέψουν με τον ΕΛΑΣ: «Επειδή η Γερμανία είχε παραδοθεί, ο πόλεμος είχε τελειώσει και ο Μπέντακ, αν και αποκλεισμένος, επέμενε να επιβάλλει τους όρους του. Διευκρίνιζε, επίσης, ότι ειλικρινής μέριμνά του δεν ήταν μόνο η διατήρηση της ησυχίας και της τάξεως στην πόλη αλλά και η προάσπιση των συμφερόντων του ελληνικού πληθυσμού, εάν βεβαίως ο πληθυσμός δεν του έφερνε προσκόμματα. Σε διαφορετική περίπτωση, το γερμανικό στρατοδικείο θα εξακολουθούσε να λειτουργεί!

Στο ίδιο πνεύμα ήταν και η ανακοίνωση του Αγαθάγγελου προς τον πληθυσμό της κατεχόμενης περιοχής και ειδικότερον προς τον πληθυσμό της πόλεως. Επί του παρόντος, και μέχρι νεοτέρας εξελίξεως, οι Γερμανοί είναι αρμοδίως και από εκεί που πρέπει εξουσιοδοτημένοι να τηρήσουν οπωσδήποτε την τάξη. Καταλάβαμε; οι Άγγλοι εξουσιοδότησαν τους Γερμανούς να τηρήσουν την τάξη ώσπου να ξεμπερδέψουν με τον ΕΛΑΣ! 19».

Στο μυθιστόρημά της η Μάρω Δούκα αναδεικνύει την υποκρισία της ΕΟΚ στις συναντήσεις της με το ΕΑΜ, καθώς η κύρια μέριμνα των ηγετών της ήταν ο τρόπος με τον οποίον θα αποφευγόταν η είσοδος του ΕΛΑΣ στην πόλη των Χανίων, όταν θα έφευγαν οι Γερμανοί. Επιπρόσθετα η συγγραφέας καταγράφει την ένταση της αντικομμουνιστικής δραστηριότητας και προπαγάνδας το καλοκαίρι του '44 στα Χανιά κυρίως με τη λασπολογία της φιλοναζιστικής εφημερίδας «Παρατηρητής» αλλά και με τις εκτελέσεις των αγωνιστών λίγο πριν σημάνει η ώρα της αποχώρησης των Γερμανών από την Ελλάδα.

Σε περίοπτη θέση εμφανίζεται η φιγούρα του δολοφονημένου λοχαγού Μανώλη Πιμπλή (του γοητευτικού Μανιού) 20, του εκτελεσμένου κομμουνιστή Βαγγέλη Κτιστάκη 21, μα και του 19χρόνου ΕΠΟΝίτη Στέφανου Σκαράκη, που κι αυτός εκτελέστηκε από τους Γερμανούς στην Αγιά, όπως και τόσοι άλλοι αφανείς ήρωες και νεκροί ενός σχεδόν παλλαϊκού κινήματος αντίστασης, που οι σκληροί και εμπνευσμένοι αγώνες του  έμειναν  ως τις μέρες μας αδικαίωτοι: «Βιβλία και βιβλία με λίστες αγωνιστών, με φωτογραφίες εκτελεσμένων. Τόσοι και τόσοι επονίτες, τόσο και τόσοι εφεδροελασίτες και ελασίτες και εαμίτες, ονομαστικά. Ύστερα η φράση: και άλλοι ή και πολλοί άλλοι. Οι άγνωστοι. Κι αυτοί για μένα», θα  γράψει η Μάρω Δούκα, «οι μη ελεηθέντες, είναι το άλας. Να είσαι εκεί και να είσαι ανώνυμα. Χωρίς υστεροφημία και χωρίς φωτογραφία»... 22 Οι ήρωες προχωρούν στα σκοτεινά...

Η ανατομία της πόλης και τα κρυμμένα της τραύματα...

Η Μάρω Δούκα με το μυθιστόρημά της αυτό εντάσσεται σε μια ομάδα λογοτεχνών που γράφουν για τον Εμφύλιο χωρίς να τον παρουσιάζουν: «ως άμεσο ή έμμεσο βίωμα, όπως είναι για τους συγγραφείς της πρώτης και της δεύτερης μεταπολεμικής γενιάς 23, αλλά ως γεγονός και ιστορικό σκηνικό ανοιχτό σε πολλαπλές αναγνώσεις και ερμηνείες» 24.

Αυτή η ορθή διαπίστωση δε σημαίνει, ωστόσο πως η συγγραφέας δεν ξέρει που βρίσκεται το δίκιο, ώστε και να ισομερίζει ανάλογα (κατά την προσφιλή συνήθεια των οπισθόβουλων και των δημαγωγών) και τις ευθύνες ανάμεσα στις αντίπαλες παρατάξεις που αναμετρήθηκαν στον «εμφύλιο-ταμπού» στην Κρήτη λίγο πριν την απελευθέρωση από τους Γερμανούς, αν και αναγνωρίζει την πολυπλοκότητα και την αντιφατικότητα της βιωμένης ιστορικής εμπειρίας.

Γι' αυτό με τα λόγια του Γιώργου Κριαρά η συγγραφέας με σκεπτικισμό αλλά και αποφασιστικότητα θα καταλήξει στο συμπέρασμα πως:..το δίκιο είναι ζόρικο πολύ. Κι όσο πιο ζόρικο, τόσο πιο πολύ λημεριάζει με το άδικο. Κι έχει μεγάλη σημασία να ξέρουμε προς τα πού κλείνει το δίκιο κάθε φορά. Κι ας καθρεφτίζεται αντικριστά με τ’ άδικο, χαμογελώντας χαιρέκακα κι αυτό, για να μας δείχνει τα δόντια του..» 25

Αφού δεν ζης, σου εύχομαι την Αιώνια Μνήμη! 

   
Έτσι απαντούσε η Μαύρη νεράιδα του κάστρου στο Λεύκωμα του 19χρονου επονίτη Στέφανου Σκαράκη μετά το θάνατό του το 1944, για την ερώτηση "Τι μου εύχεσθε;". Η ίδια κοπέλα είχε απαντήσει νωρίτερα για την ερώτηση "Τι όργανο προτιμάτε;": "Το μαγεμένο τσιγγάνικο βιολί που μόνο γι' αγάπη παίζει" Και συμπλήρωσε στη συνέχεια η ίδια: " Θα μου άρεσε και το ακκορντεόν, αν δεν μου θύμιζε τον βάρβαρο κατακτητή". Μα ... η Μοντέρνα καλόγρια προτιμά "Το βιολί της κοιλιάς", σημειώνοντας έτσι την πείνα που βιώνει.

Στην ερώτηση "Ποίον τέλος σας αρέσει;", η Κατίνα απαντά "Το τέλος του πολέμου".

Τι "φρονούν περί του κτήτορος"; Μα... τα καλύτερα: "Γόης... και τρελά ερωτευμένος". "Αγοράκι πολύ όμορφο μα πρέπει να το προσέχουν οι γονείς του" γράφει η Μοντέρνα καλόγρια. "'Οτι έχει γίνει πολύ ενοχλητικός εις τον δρόμον της Χαλέπας, διότι τις κάνει και βγαίνουν όλες στα μπαλκόνια", γράφει το Αγριολούλουδο.

Η Marine του εύχεται: "Να πάρεις όταν γίνεις εντελώς κύριος και πάψης τις περασάδες σου από την Χαλέπα, το 12ον ψηφίον της αλφαβήτου· επίθετον πάλι δωδέκατον της αλφαβήτου".

Στο Λεύκωμα, που άρχισε να κυκλοφορεί ο νεαρός Στέφανος από το 1943, παρέλασαν νεράιδες, ιππότες, πριγκήπισσες, αετόπουλα, παιδιά όλα - οι σημερινοί γονείς μας και παπούδες μας - που μέσα στη φρίκη του πολέμου και της φασιστικής κατοχής πάλευαν και ήλπιζαν σ' ένα καλύτερο μέλλον.
   
Το Λεύκωμα του Στέφανου τριγύριζε ανάμεσα στους νέους της πόλης καιρό μετά την εκτέλεσή του. ΄Εγραφε το 1945 ο Άγρυπνος τιμωρός: "Αν ζούσες, φτωχέ μου φίλε, θα σου ευχόμουν κάθε πράγμα που μπορεί να επιθυμήσει μια νεανική καρδιά. Αλλά οι βάρβαροι Ούννοι σε εδολοφόνησαν άνανδρα και τώρα δεν μου μένει να σου ευχηθώ άλλο παρά η αγνή σου ψυχή να εύρη την αιωνίαν ανάπαυσιν και το χώμα που σε σκεπάζει να είναι ελαφρόν.
Αιωνία σου η μνήμη αείμνηστέ μας συναγωνιστή Στέφανε."

Μια τέτοια διαπίστωση πρακτικά σημαίνει πως η συγγραφέας δεν καθιστά εξίσου υπεύθυνους από τη μια μεριά τους δωσιλόγους της Κατοχής, τους ξένους προστάτες και το αστικό πολιτικό προσωπικό, αυτές τις «ψυχές μαραγκιασμένες από δημόσιες αμαρτίες», για τις οποίες έκανε λόγο ο Σεφέρης στον «Τελευταίο σταθμό» 26 με το ΕΑΜικό κίνημα από την άλλη 27.

Συγκεφαλαιώνοντας «Το δίκιο είναι ζόρικο πολύ» είναι μια «επινοημένα μη επινοημένη αφήγηση» που εκμεταλλεύεται και αξιοποιεί πλατιά τις ιστορικές πηγές χωρίς να διεκδικεί την επίπλαστη «αντικειμενικότητα» του ιστορικού ντοκουμέντου. Η συγγραφέας αποφεύγει να υιοθετήσει τη θέση του παντογνώστη αφηγητή και να ακολουθήσει μια ψευδεπίγραφα «αληθοφανή» αναπαράσταση της εποχής. Επιλέγει κυρίως τη λοξή, γεμάτη ερωτηματικά, αμφισβητήσεις αλλά και άγνοια, ματιά της σημερινής νέας γενιάς μέσα από την οπτική της επινοημένης Βιργινίας 28, με όλη την αυθεντικότητα και την ειλικρίνεια της προσωπικής ανακάλυψης και επανακατάκτησης του πρόσφατου σχετικά παρελθόντος.

Η Μάρω Δούκα, τελικά, στο μυθιστόρημα της αυτό ανασυνθέτει το κοινωνικό-πολιτικό αλλά και συμβολικό αποτύπωμα της κυρίαρχης λογοτεχνικής περσόνας του έργου, δηλαδή της πόλης των Χανίων την κρίσιμη περίοδο της Κατοχής και της Αντίστασης. Όπως παρατηρεί και ο Ανδρέας Πετρουλάκης: «με μεθοδικότητα ψυχαναλυτή και με τη μαστοριά του σημαντικού λογοτέχνη,... ανατέμνει την ψυχή της πόλης για να ανασύρει τα κρυμμένα της τραύματα» 29.

Σημειώσεις-Παραπομπές

1 Βλ. Μανόλης Αναγνωστάκης, «Τα ποιήματα (1941-1971)», εκδόσεις Νεφέλη, Αθήνα 2000, σελ. 25.

2 Δήμητρα Ρουμπούλα, Οι Γερμανοί, ο Εμφύλιος και η σιωπή της Ιστορίας..., εφημερίδα Το Έθνος, 13/12/2010.

3 Βλ. Μανώλης Πιμπλής, Έδειξαν αχαρακτήριστη προθυμία στον κατακτητή, εφημερίδα Τα Νέα/Βιβλιοδρόμιο, Σάββατο 09 Οκτωβρίου 2010.

4 Έλσα Σπυριδοπούλου, Ο μύθος των ανθρώπων και της ιστορίας, εφημερίδα Μακεδονία, 16/03/2011.

5 Γιάννης Μπασκόζος, Οι Γερμανοί παραμένουν στα Χανιά, εφημερίδα ΤΟ ΒΗΜΑ/Βιβλία, Κυριακή 26 Σεπτεμβρίου 2010.

6 Ο υπέργηρος Γιώργος Κριαράς υπήρξε σημαίνον πρόσωπο της χανιώτικης κοινωνίας, γιατρός, δημοκρατικός φιλελεύθερος που συνεργάστηκε με το ΕΑΜ στην Κατοχή και μεταπολεμικά κατέληξε βουλευτής του Κέντρου. Η μητέρα της, ωστόσο, τον χαρακτηρίζει περιφρονητικά ως «κομπάρσο της ζωής» .

7 Βλ. Μάρω Δούκα, «Το δίκιο είναι ζόρικο πολύ», εκδόσεις Πατάκη, Αθήνα 2010, σελ. 28.

8 «Το ΕΑΜ πρέπει να ήλεγχε το 90%. Ελάχιστοι άνθρωποι του προσωπικού μου κύκλου δεν ανήκαν στο ΕΑΜ. Χρειάστηκε να φτιάξουμε αντιστασιακές ομάδες ως στοιχειώδες αντιστάθμισμα στο ΕΑΜ» (Δ. Δημητράκος, «Κώστας Μητσοτάκης. Πολιτική βιογραφία», τ. Α', Αθήνα 1989, σελ.140).

9 Η Εθνική Οργάνωση Κρήτης (ΕΟΚ) απολάμβανε αμέριστη την Βρετανική υποστήριξη, για να χρησιμοποιείται ως «αντιστασιακό» ανάχωμα στην ανάπτυξη της επιρροής του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ.

10.  Βλ. το ποίημα του Γιώργου Σεφέρη: Τελευταίος σταθμός, από το ΗΜΕΡΟΛΟΓΙΟ ΚΑΤΑΣΤΡΩΜΑΤΟΣ Β', δημοσιευμένο στο Γιώργος Σεφέρης, Ποιήματα, εκδόσεις Ίκαρος, δέκατη έκτη έκδοση, Αθήνα 1989, σελ. 212-215.

11. «Η μία εκδοχή που δεν αποσιωπάται στο βιβλίο»,  θα γράψει ο Μανώλης Πιμπλής, «είναι ότι όλοι αυτοί, αυτόκλητοι ταγοί της πόλης, από αγάπη και έγνοια για την πολύπαθη νήσο αλλά και από μια ρεαλιστική θεώρηση των πραγμάτων, επεδίωκαν απλώς την ειρήνευση με τους Γερμανούς προκειμένου να ανασάνει ο τόπος, να ξαναμπεί σε μια σειρά η ζωή. Η άλλη εκδοχή είναι ότι από ηθική τουλάχιστον άποψη η ρητορεία και η επιχειρηματολογία της επιστολής επιδεικνύει αχαρακτήριστη προθυμία στον κατακτητή-εισβολέα. Και αυτή ακριβώς  η προθυμία θα κινδυνεύσει πολλές φορές στο άμεσο μέλλον να εκπέσει σε σύμπραξη και συνενοχή» (βλ. Μανώλης Πιμπλής, «Έδειξαν αχαρακτήριστη προθυμία στον κατακτητή»,  εφημερίδα Τα Νέα/Βιβλιοδρόμιο, 09/10/2010.

12. Μάρη Θεοδοσοπούλου, Μεταξύ ντοκουμέντου και μυθοπλασίας, εφημερίδα Ελευθεροτυπία/ Βιβλιοθήκη, τχ. 638, 15/01/2011.

13.   Σταύρου Γ. Βλοντάκη, «Η Οχυρά Θέσις Κρήτης», Αθήνα 1976.

14. Βλ. Ελένη Γκίκα, Οι ανώνυμοι και μη ελεηθέντες της Ιστορίας, εφημερίδα Έθνος, 31/12/2010.

15. Το ΕΑΜ στην Κρήτη την Άνοιξη του '45 είχε συμφωνήσει να διαλύσει μονομερώς τα στρατιωτικά του τμήματα και οι άνδρες του να ενσωματωθούν στην Εθνική Πολιτοφυλακή, εξέλιξη που προφανώς δε συνέβη.19.

16. Πολλά είναι τα ονόματα που αναφέρονται από τη Μάρω Δούκα στο μυθιστόρημα. Μεταξύ αυτών ο Ραλφ Στόκμπριτζ, που έμεινε γνωστός με το ψευδώνυμο Σήφης, ο Ζαν Φίλντινγκ, με το ψευδώνυμο Αλέκος, ο Τομ Νταμπάμπιν, με το ψευδώνυμο Γιάννης ή Ψειριάρης, ο Διονύσης Τσικλητήρας ο Ντένης, αλλά και ο κατοπινός συγγραφέας Πάτρικ Λι Φέρμορ που πήρε μέρος στην απαγωγή του Γερμανού Κράϊπε, και άλλοι πολλοί…

17. Η απαγωγή οργανώθηκε από τον Πάτρικ Λι Φέρμορ, που αναφέρεται συχνά στο βιβλίο.

18. Μάρω Δούκα, «Το δίκιο είναι ζόρικο πολύ», εκδόσεις Πατάκη, Αθήνα 2010, σελ. 48. Το ίδιο ενδιαφέρον για το νησί επέδειξαν και οι Αμερικανοί «σύμμαχοι», που τον Ιούνιο του ’44 έστειλαν αντιπροσωπεία ως προπομπό του σχεδίου Τρούμαν.

19. Μάρω Δούκα, «Το δίκιο είναι ζόρικο πολύ», εκδόσεις Πατάκη, Αθήνα 2010.

20. Ο ανένταχτος αγωνιστής Μανώλης Πιμπλής δολοφονήθηκε και το νεκρό σώμα του σκυλεύτηκε τον Ιούλιο του 1944 από τρεις χωροφύλακες του δωσιλογικού Τάγματος Παπαγιαννάκη.

21. Βλ. και Βαγγέλη Χατζηαγγελή, Βαγγέλης Κτιστάκης. Ο αντιφασίστας λαϊκός αγωνιστής και η εποχή του, Ιστορική μελέτη, Χανιά 1964.

22. Μάρω Δούκα, «Το δίκιο είναι ζόρικο πολύ», εκδόσεις Πατάκη, Αθήνα 2010.

23. Η ομάδα αυτή συναπαρίζεται από τον Μήτσο Αλεξανδρόπουλο, τον Άρη Αλεξάνδρου, τον Ρένο Αποστολίδη, την Άλκη Ζέη, τον Νίκο Κάσδαγλη, τον Παντελή Καλιότσο, τον Αλέξανδρο Κοτζιά, τον Νίκο Μπακόλα και τον Σωτήρη Πατατζή μέχρι τον Πρόδρομο Μάρκογλου, τον Χριστόφορο Μηλιώνη και τον Χρόνη Μίσσιο.

24. Βλ. Βαγγέλη Χατζηβασιλείου, Ο Εμφύλιος στοιχειώνει το μυθιστόρημα, εφημερίδα Ελευθεροτυπία, Σάββατο 30 Οκτωβρίου 2010.

25. Μάρω Δούκα, «Το δίκιο είναι ζόρικο πολύ», ό.π.

26. Βλ. το ποίημα του Γιώργου Σεφέρη: Τελευταίος σταθμός, από το «ΗΜΕΡΟΛΟΓΙΟ ΚΑΤΑΣΤΡΩΜΑΤΟΣ Β'», δημοσιευμένο στο Γιώργος Σεφέρης, «Ποιήματα», εκδόσεις Ίκαρος, δέκατη έκτη έκδοση, Αθήνα 1989, σελ. 212-215.

27. Όπως και να ’χει, η περίπτωση της Αντίστασης στην Κρήτη, σε τίποτα δεν δικαιώνει επιστημονικά τη θέση του ιστορικού Στάθη Καλύβα ότι δηλαδή «η ανάπτυξη του ένοπλου δωσιλογισμού συναρθρώνεται με τον κατοχικό εμφύλιο πόλεμο και δεν μπορεί να μελετηθεί δίχως την παράλληλη μελέτη της εμφύλιας διαμάχης».

28. Έλενα Χουζούρη, Μύθος και ιστορία, εφημερίδα Η Αυγή, 09/01/2011.

29. Ανδρέας Πετρουλάκης, Με μεθοδικότητα ψυχαναλυτή, [Μάρω Δούκα, Το δίκιο είναι ζόρικο πολύ], εφημερίδα Η Καθημερινή, 01/02/2011. Τα συναισθήματα, η μνήμη, το τραύμα, επαναδιεκδικούν τη θέση τους στις ιστοριογραφικές αναζητήσεις και η ιστορία της μνήμης έγινε επιτακτικό καθήκον, ως η δέσμευση απέναντι στις αδικίες του παρελθόντος. Όλα αυτά τα βρίσκουμε στο έργο της Δούκα (βλ. Άννα Μαρία Δρουμπούκη, Τι ψάχνει η σύγχρονη λογοτεχνία στην ιστορία; εφημερίδα Η Αυγή, 28/07/2013).

30,   Ο Παύλος Γύπαρης (1882-1966), δεν ξεκίνησε βέβαια τη σταδιοδρομία του με το κυνήγι των ΕΑΜιτών.
Πίσω του είχε μισόν αιώνα  δράσης, τόσο σε πολεμικά μέτωπα, όσο και στην καταστολή  των αντιφρονούντων, για λογαριασμό του μεγάλου του ινδάλματος και προστάτη του, του Ελευθερίου Βενιζέλου, ο οποίος και τον χρησιμοποίησε
για όλες τις βρώμικες δουλειές 9.
Κατηγορήθηκε, μάλιστα, και για τη δολοφονία του Ίωνα Δραγούμη. Στην Κατοχή μετά τη Μάχη της Κρήτης κατέφυγε στη Μέση Ανατολή ακολουθώντας την εξόριστη βασιλική κυβέρνηση του Καΐρου. Ως «Φρούραρχος Αλεξάνδρειας» θα συμμετάσχει στην καταστολή των αντιφασιστικών εξεγέρσεων του ελληνικού στρατού.
Τον Μάρτιο του 1944 διορίστηκε από το Συμμαχικό Στρατηγείο «Γενικός Αρχηγός» των ανταρτών του Νομού Χανίων.
Έχοντας ήδη εξαπολύσει κύμα λευκής τρομοκρατίας στην περιοχή του Ρεθύμνου εναντίον του ΕΑΜ, από τον Ιανουάριο ως τον Μάιο του '45 προσπαθεί να επιφέρει αλλεπάλληλα στρατιωτικά πλήγματα κατά του ΕΛΑΣ στα Χανιά, δράση που φυσικά ευαρεστεί τους Άγγλους, την ΕΟΚ μα και τη Γερμανική Διοίκηση της «Οχυράς Θέσεως Κρήτης»...
Μετά την απελευθέρωση και με την αποχή από τις εκλογές της Αριστεράς εκλέγεται άνετα βουλευτής, για να τεθεί αργότερα, το 1947-48, επικεφαλής στον αντικομμουνιστικό αγώνα στον σύντομο Εμφύλιο πόλεμο που ακολούθησε στην Κρήτη.
Βλ. Και το δημοσίευμα του Ιού,  Βίος και Πολιτεία του Παύλου Γύπαρη. Από τον Βενιζέλο στον Μητσοτάκη, εφημερίδα Ελευθεροτυπία, 30 Οκτωβρίου 2005 & 21 Απριλίου 2012

 Αναδημοσίευση από το περιοδικό τέχνης: "Μανδραγόρας",

Δεκέμβρης 2014, σελ. 87-90

Αιδώς, Αργείοι: Στην Airbnb το "σπίτι του Άρη Βελουχιώτη" στη Γαύδο!

Σε τουριστικό κατάλυμα έχει μετατραπεί το ιστορικό διατηρητέο μνημείο στη Γαύδο. Πρόκειται για το σπίτι που έχτισε ο Βελουχιώτης μαζί με άλλα μέλη του ΚΚΕ, όταν εξορίστηκαν στο νησί. Εκτός από τον Βελουχιώτη από το σπίτι πέρασαν ο Μάρκος Βαφειάδης και ο Μενέλαος Λουντέμης. Αρχικά, είχε μετατραπεί σε καφενείο και εδώ και λίγο καιρό μισθώνεται μέσω Airbnb.

  Σε τουριστικό κατάλυμα έχει μετατραπεί το σπίτι που έχτισε ο Άρης Βελουχιώτης μαζί με άλλα μέλη και στελέχη του Κ.Κ.Ε., όταν εξορίστηκαν στη Γαύδο, τη δεκαετία του '30. Τι κι αν υπάρχει σχετική απόφαση του υπουργείου Πολιτισμού, από το 1999, η οποία το χαρακτηρίζει "ιστορικό διατηρητέο μνημείο"… Στο σπίτι έχουν αρχίσει οι παρεμβάσεις από την αμέσως επόμενη χρονιά του χαρακτηρισμού του. Αρχικά, μετατράπηκε σε καφενείο και εδώ και λίγο καιρό ακολούθησε την πορεία του μεγάλου ποσοστού των ακινήτων στην Ελλάδα. Μισθώνεται μέσω… Airbnb!

Το "ιστορικό διατηρητέο μνημείο" που ενοικιάζεται προς 17 ευρώ την ημέρα

  "…Χαρακτηρίζουμε ως ιστορικό διατηρητέο μνημείο, που χρειάζεται ειδική κρατική προστασία, σύμφωνα με τις διατάξεις του ν. 1469/50, το κτίριο που κατασκευάστηκε απ’ τον Άρη Βελουχιώτη και τους συνεξορίστους του στην περιοχή Σαρακήνικο της νήσου Γαύδου, Ν. Χανίων, ιδιοκτησίας Σταύρου Καρυδάκη, με τον περιβάλλοντα χώρο του στα όρια της ιδιοκτησίας, διότι αποτελεί χαρακτηριστικό δείγμα κτιρίου τοπικής αρχιτεκτονικής και είναι σημείο αναφοράς για τους κατοίκους του νησιού, εφόσον συνδέεται άμεσα με τον Άρη Βελουχιώτη και άλλα πρόσωπα της Νεότερης Ελληνικής Ιστορίας" αναφέρει η απόφαση του υπουργείου Πολιτισμού (Φ.Ε.Κ. 428, τ.2/ 22.4.1999), υπογεγραμμένη από την τότε υπουργό Πολιτισμού, Ελισάβετ Παπαζώη.

  Δεν πέρασε ένας χρόνος από την έκδοση αυτής της απόφασης και κτιριακές επεμβάσεις στο αρχικό κτίσμα, όπως προσθήκες δωματίων και πέργκολες έκαναν αγνώριστο το "Σπίτι του Άρη", το μετέτρεψαν σε κάτι σαν καφενείο. Και σαν να μην έφτανε αυτό, εδώ και λίγο καιρό, το συγκεκριμένο κτίριο λειτουργεί και ως ξενώνας, μάλιστα φιγουράρει και στην Airbnb, από όπου προσκαλεί τουρίστες να μείνουν εκεί, με αντίτιμο 17 ευρώ τη βραδιά.

  Σύμφωνα με τη συγκεκριμένη καταχώριση, προς ενοικίαση διατίθενται σκηνές, με ένα κρεβάτι, χωρίς τουαλέτα. Το συγκεκριμένο κατάλυμα έχει μεγάλη ζήτηση. Όλος ο Αύγουστος, εκτός από τρεις μέρες, είναι αυτή τη στιγμή κλεισμένος και όποιος αποφασίσει να το επισκεφτεί πρέπει να πληρώσει 15 ευρώ για την κάθε διανυκτέρευση, συν 2 ευρώ ως προμήθεια υπηρεσιών.

"The House Of The Exiles": Το… νέο όνομα για το "σπίτι του Άρη"

  Στις 23 Οκτωβρίου 1931, ο Άρης Βελουχιώτης μαζί με άλλα 70 μέλη και στελέχη του Κ.Κ.Ε., μεταφέρθηκε για πρώτη φορά στη Γαύδο. Στο Σαρακήνικο έμεναν κάποιοι εξόριστοι φυματικοί και βαριά άρρωστοι. Και όλοι μαζί, άρχισαν να συγκεντρώνουν πέτρες και χώμα και σιγά σιγά να χτίζουν το "σπίτι" τους. Παρά το ότι δε διέθεταν εργαλεία, το σπίτι που έφτιαξαν ήταν σαφώς καλύτερο από τις κατοικίες των λιγοστών κατοίκων του νησιού και για αυτό το αποκαλούσαν "παλάτι". Δίπλα στο σπίτι οι εξόριστοι δημιούργησαν ένα περιβόλι, φούρνο για να ψήνουν το ψωμί τους και έναν αυτοσχέδιο χειρόμυλο.

  Η Γαύδος λειτούργησε ως τόπος εξορίας μέχρι το Μάιο του 1941. Κάποιοι από τους εξόριστους δραπέτευσαν και κάποιοι άλλοι, με την αναστάτωση που ακολούθησε τη γερμανική εισβολή, διέφυγαν στην Κρήτη, όπου αρκετοί πήραν μέρος τόσο στη Μάχη της Κρήτης όσο και στην Αντίσταση. 

  Τότε, η Γαύδος ήταν ένα έρημο νησί, ένα ξερονήσι στο οποίο πέθαναν αρκετοί εξόριστοι κομμουνιστές από την πείνα, τις στερήσεις και τις αρρώστιες.

  Σήμερα, η Γαύδος έχει αλλάξει και δεν έχει τίποτα να ζηλέψει από τους υπόλοιπους, ελκυστικούς εκδρομικούς προορισμούς που υπάρχουν στην Κρήτη. Πολλοί την προτιμούν ως εναλλακτικό τόπο διακοπών και την επισκέπτονται κυρίως το καλοκαίρι.

  Έτσι, 88 χρόνια μετά και το "σπίτι των εξόριστων" στο Σαρακήνικο, το "Σπίτι του Άρη", όπως έμεινε στη μνήμη των παλιών κομμουνιστών, άλλαξε. Έγινε "The House Of The Exiles" και εκτός από όνομα άλλαξε και χρήση και πλέον λειτουργεί ως τουριστικό κατάλυμα.

  Ο επισκέπτης το συναντάει οδηγώντας από το Σαρακήνικο, την παραλία με την ξανθιά άμμο και τα ρηχά νερά, προς τον Άι Γιάννη. Το μόνο που υπάρχει εκεί για να θυμίζει την ιστορία του σπιτιού, αλλά και του νησιού, ως τόπο εξορίας, είναι δυο ταμπέλες στην άκρη του δρόμου και μια μαρμάρινη πλάκα του Κ.Κ.Ε. στην οποία αναγράφεται:

"Απ΄ τα μπουντρούμια και την εξορία
η νέα του κόσμου ξεκινά ιστορία"
Κ. Βάρναλης

  Προς τιμήν των εξόριστων κομμουνιστών και άλλων λαϊκών αγωνιστών της Γαύδου (1928-1951).

Το υπουργείο το χαρακτήρισε διατηρητέο και το παράτησε στη μοίρα του

  "Από εκεί, εκτός από το Βελουχιώτη πέρασε και ο Μάρκος Βαφειάδης και ο Μενέλαος Λουντέμης. Ο Λουντέμης έμεινε για περίπου δεκαπέντε μέρες, αλλά οι δυο πρώτοι πήγαν δυο φορές στη Γαύδο. Πήγαν το 1933, πήγαν και το 1940. Εξόριστοι επί δικτατορίας του Θόδωρου Πάγκαλου και επί Μεταξά.

  Όταν ήρθε στο νησί ο Βελουχιώτης, ο χώρος που σήμερα βρίσκεται το σπίτι ήταν στην ιδιοκτησία ενός παπά. Οι εξόριστοι ζήτησαν να τους επιτραπεί να χτίσουν ένα σπίτι.

  Ο παπάς έκανε συμφωνητικό με το Θανάση Κλάρα, αυτό ήταν το πραγματικό όνομα του Άρη Βελουχιώτη, στο οποίο αναφερόταν ότι οι εξόριστοι θα έχτιζαν ένα σπίτι εκεί, όπου θα έμεναν για όσον καιρό θα βρίσκονταν στο νησί και ότι μετά το σπίτι θα παρέμενε στον κάτοχο. Αυτή η συμφωνία έληξε λίγο πριν τον πόλεμο του ’40. Λίγες μέρες πριν ξεσπάσει ο πόλεμος, οι εξόριστοι νοίκιασαν με νέο συμφωνητικό το σπίτι αυτό, πληρώνοντας με κάποια λίγα χρήματα που έβγαζαν από κάποιους κήπους που είχαν φτιάξει και καλλιεργούσαν. 

  "Τώρα, υπάρχει διαμάχη ανάμεσα στο υπουργείο Πολιτισμού και στον ιδιοκτήτη, μια περίεργη, μπερδεμένη κατάσταση… Εδώ και πολύ καιρό μένουν εκεί τουρίστες. Έχει μετατραπεί σε κάτι σαν ταβέρνα, μπαρ, κατάλυμα. Ο ιδιοκτήτης τι φταίει; Το υπουργείο το χαρακτήρισε διατηρητέο και το παράτησε στη μοίρα του" λέει κάτοικος του νησιού στο Newsit.gr.

Διαφημίζεται και η ιστορικότητα του χώρου

  "Ξαπλώστε στη φύση, σε ένα κρεβάτι κάτω από μια κουνουπιέρα και έναν μεγάλο γεμάτο άστρα ουρανό. Με ασφάλεια, σε μια καταπράσινη τοποθεσία, κοντά σε εστιατόρια, πάρκα, τέχνη και πολιτισμό. Θα αγαπήσετε το μέρος, λόγω της θέας, της κουζίνας και της άνεσης. Είναι ιδανικό για ζευγάρια, για όσους αγαπούν την περιπέτεια, για μεγάλες ομάδες και κατοικίδια ζώα" είναι το κείμενο με το οποίο οι ιδιοκτήτες διαφημίζουν το χώρο τους στην πασίγνωστη πλατφόρμα. "Προσπαθούμε να σεβόμαστε τη φύση και συνεχίζουμε να δίνουμε ζωή στον μεγάλο μας κήπο λαχανικών και λουλουδιών. Συνεχίζουμε με την ανοικτή βιβλιοθήκη μας για όλους τους ανθρώπους και δίνουμε στους υποστηρικτές μας το καλύτερο που μπορούμε για χαλαρωτικές διακοπές. Ελάτε μαζί μας, στο νοτιότερο τμήμα της Ευρώπης και απολαύστε την ευχαρίστηση να συμμετέχετε με τις κρατήσεις σας σε έναν εξαιρετικό τρόπο ζωής. Απλό, αλλά μαγικό. Αληθινό, αλλά όμορφο σαν σε όνειρο" συνεχίζει το κείμενο στο οποίο διαφημίζεται και η ιστορικότητα του χώρου.

  "Ο χώρος μας είναι ένας ιστορικός χώρος, είναι ένα καταπληκτικό κτίριο από ξύλο και πέτρες, μέσα στη φύση, με φανταστική θέα και υπέροχα καταγάλανα νερά" αναφέρεται χαρακτηριστικά.

Τα σχόλια των πελατών

  Σύμφωνα με τα σχόλια όσων έχουν επισκεφτεί το χώρο και έχουν διαμείνει σε αυτόν, έχοντας κάνει κράτηση μέσω της Airbnb:

• "Είναι ένα υπέροχο κομμάτι του παραδείσου. Η Γαύδος είναι ένα κρυμμένο κόσμημα. Έμεινα σε μια ξύλινη καλύβα με ένα στρώμα, μια καλύβα που καλύπτεται από διάφορα υλικά και κουνουπιέρες με ένα στρώμα. Είχε την καλύτερη θέα στον ωκεανό και δροσιά από το θαλασσινό αεράκι. Ήταν απίστευτα άνετα και χαλαρωτικά. Η τοποθεσία είναι δίπλα στην παραλία και το σπίτι διαθέτει όλες τις βασικές παροχές που χρειάζεστε. Όλοι είναι πολύ φιλόξενοι και θα σας κάνουν να αισθανθείτε σαν να μην θέλετε ποτέ να φύγετε! Το σπίτι διαθέτει καταπληκτικό φαγητό και βιβλιοθήκη, ώστε να μπορείτε να τρώτε, να κοιμάστε και να διαβάζετε κάποιο ένα βιβλίο. Είναι σαν μια μικρή κοινότητα".

• "Το δωμάτιο δεν είναι τίποτα ιδιαίτερο, αλλά, για εμάς ήταν περισσότερο από αρκετό. Στη μικρή, κοινόχρηστη κουζίνα, δίπλα στα δωμάτια, μπορείτε να μαγειρέψετε ό,τι θέλετε, χωρίς πρόβλημα ή να αποθηκεύσετε τα αντικείμενα στο ψυγείο. Για να μετακινηθείτε γύρω από το νησί μπορείτε να νοικιάσετε ένα αυτοκίνητο στο ίδιο σπίτι ή να ζητήσετε να τον πάρετε και να πάρετε εκεί όπου θέλετε, θα σας δώσουν κάποια λύση. Θα ήθελα να το επαναλάβω χωρίς δισταγμό".

• "Μείναμε σε μια πολύ απλή σκηνή από κουνουπιέρες και ωραία υφάσματα, με στρώμα πάνω σε παλέτες. Η εξωτερική κουζίνα και οι χώροι μπάνιου και τουαλέτας ήταν βασικά εξοπλισμένοι, αλλά, απολύτως, αποδεκτά. Το ίδιο το σπίτι είναι πολύ ενδιαφέρον και αποτελεί σημαντικό κομμάτι της ιστορίας της Γαύδου".

• "Δεν είναι ένα φανταχτερό μέρος για να μείνετε, αλλά αν θέλετε κάτι περισσότερο από το κάμπινγκ, είναι τέλειο, με μια φιλική αίσθηση κοινότητας. Τα δωμάτια που προσφέρονται είναι πολύ ωραία, πολύ καθαρά και έχουν μεμονωμένα μπάνια με ζεστό νερό. Τα κοινόχρηστα μπάνια είναι ηλιακά και έχουν ζεστό νερό εκτός από το διάστημα από τα μέσα της νύχτας έως το πρωί".

"Ο χώρος είναι ιδιόκτητος, ο ιδιοκτήτης έχει αποφασίσει να τον βάλει στην Airbnb"

  "Εμείς εδώ συντηρούμε το “Σπίτι των Εξόριστων” και υπάρχει ένα καφενείο, όπου ο κόσμος αφήνει όσα χρήματα θέλει για να μας βοηθήσει να συντηρούμε το χώρο. Έρχονται και φίλοι και συμβάλλον με προσωπική εργασία. Η καταχώριση στην AirBnb έχει γίνει λόγω του ιδιοκτήτη, ο οποίος ήθελε ένα κάπως πιο συγκεκριμένο ποσό, ως έσοδο. Έχουν γίνει τα απαραίτητα, γιατί ο χώρος είναι ιδιόκτητος. Ο ιδιοκτήτης έχει αποφασίσει να βάλει το χώρο στην AirBnb, με όλα τα κατάλληλα και νόμιμα στοιχεία. Έχει δικαίωμα να το νοικιάσει, εφόσον έχει τα κατάλληλα έγραφα καταχωρημένα στην Εφορία. Εμείς, απλώς συντηρούμε το χώρο. Μας αρέσει να μένουμε στη Γαύδο και έχουμε κάνει σχετική συμφωνία με τον ιδιοκτήτη. Ο συγκεκριμένος χώρος διαθέτει δυο σημεία στα οποία μπορούν να φιλοξενηθούν επισκέπτες" λέει η γυναίκα που φροντίζει το χώρο και υποδέχεται τους τουρίστες, σε αυτόν.

"Δεν τιμάει κανέναν αυτό που συμβαίνει εκεί"

"Το κτίριο από τότε που χτίστηκε διέθετε ένα ενιαίο χώρο για περίπου 50 κρεβάτια, στρατιωτικού τύπου, όπου κοιμόνταν οι εξόριστοι. Ο κήπος που έχει ήταν ο μοναδικός στο νησί την εποχή που φτιάχτηκε.

  Έχουν περάσει πολλοί από αυτό το σπίτι. Βαφειάδης, Βελουχιώτης, Πορφυρογένης… Όλα τα ιστορικά και, μάλιστα, προκατοχικά στελέχη του κόμματος και μετά ηγέτες της Εθνικής Αντίστασης. Από εκεί δραπέτευσαν και πήραν μέρος στη μάχη της Κρήτης. Αυτό το σπίτι είναι ένα κομμάτι της ιστορίας της Ελλάδας.

  Έχουμε πιέσει να απαλλοτριωθεί και να γίνει μουσείο. Είναι χώρος μνήμης, είναι χαρακτηρισμένος ως ιστορικός και διατηρητέος. Το κόστος δεν είναι τεράστιο, αλλά δεν υπάρχει ανταπόκριση. Θα παλέψουμε για να γίνει μουσείο ο χώρος. Έχουμε κάνει πολλές ενέργειες, αλλά δεν καταφέραμε κάτι. Πρέπει να πάρει πρωτοβουλία του υπουργείο Πολιτισμού. Πρέπει να ενδιαφερθεί το κράτος. Και η Περιφέρεια. Πρέπει το κτίριο να αξιοποιηθεί. Δεν τιμάει κανέναν αυτό που συμβαίνει εκεί.
  Έχουν γίνει πολλές αλλοιώσεις στο χώρο. Έγιναν προσθήκες, άλλαξε η διαρρύθμιση του χώρου, έχουν εξαφανιστεί τα ονόματα των αγωνιστών που έμειναν εκεί και ήταν χαραγμένα στον κορμό του δέντρου που στηρίζει τη στέγη του σπιτιού" λέει στο Newsit.gr ο Αλέκος Μαρινάκης, γραμματέας Τοπικής Οργάνωσης ΚΚΕ Χανίων.

Ρεπορτάζ: Έφη Κουλοχέρη

Αναδημοσίευση από το newsit.gr

«ΑΙΔΩΣ, ΑΡΓΕΙΟΙ…», του Κώστα Βάρναλη:

Με ζήλο στα σκολειά της προδοσίας 
του σάπιου αιώνα σέπεται η γενιά!  
Χαίρονται της σκλαβιάς την ξεγνοιασιά 
και τρέμουν του λαού την παρουσία.

Κι αν στα βουνά κράξ’ η τρομπέτα: «Ανάστα!» 
 θα τρέξουν τον οχτρό να διπλαρώσουν, 
να ξαναδέσουν τη φτωχιά πατρίδα, 
κι όσοι απροσκύνητοι, όλους ντουφεκίδι.

Μακρυγιάννη, οι πληγές σου από τα βόλια 
 τρέχαν αίματα κι όμπυο ολοζωής, 
 μα τώρα διπλοτρέχουνε, Πατέρα, 
της ψυχής σου οι πληγές από ντροπή. 
[ΟΡΓΗ ΛΑΟΥ και άλλα μεταθανάτια ποιήματα]

Δείτε ακόμα:  

• Εξόριστοι στο "νησί του θανάτου"! 
• Στη Γαύδο οι σύντροφοί μας είναι τυλιγμένοι με το θάνατο! 
• Στο "Σπίτι των εξορίστων" στη Γαύδο θα παρουσιαστεί το βιβλίο για τον Μ. Λουντέμη! 
• Παρουσιάστηκε στο σπίτι των εξορίστων, στη Γαύδο, το βιβλίο του Δημήτρη Δαμασκηνού για τη ζωή του Μ. Λουντέμη

  'Εχουν περάσει κιόλας τέσσερα χρόνια από το καλοκαίρι του 2015, όταν -με ευθύνη της τότε αντιδημάρχου Λίλιαν Στεφανάκη μια καλαίσθητη επιγραφή σχεδιασμένη από τον Vassilis Pitsonis τοποθετήθηκε στο Σαρακήνικο της Γαύδου μπροστά στο "σπίτι του Βελουχιώτη" που χτίστηκε το 1933 και ήταν το καμάρι της Ο.Σ.Π.Ε. (Ομάδας Συμβίωσης Πολιτικών Κρατουμένων). Τα στοιχεία και οι φωτογραφίες της επιγραφής αντλήθηκαν από το πρωτότυπο κείμενο του Δημήτρη Δαμασκηνού: "Εξόριστοι στο νησί του θανάτου" που είχε δημοσιευθεί το καλοκαίρι του 2014 και αναδημοσιεύτηκε σε πολλές ηλεκτρονικές εφημερίδες, περιοδικά και blogs.